Xăng tăng, xe điện 'lên ngôi': [Bài 3] Chính sách quyết định tốc độ chuyển đổi

Làn sóng chuyển đổi sang xe điện đang diễn ra ngày càng rõ nét tại các đô thị lớn, khi giá nhiên liệu biến động và yêu cầu giảm phát thải ngày càng cấp thiết. Tuy nhiên, để xu hướng này bền vững, cần một chiến lược đồng bộ từ hạ tầng sạc, công nghệ pin đến cơ chế chính sách.

Cần lời giải về môi trường của pin xe điện

Trong quá trình chuyển đổi sang phương tiện chạy điện, pin được xem là bộ phận quan trọng nhất của xe điện, đồng thời cũng là vấn đề môi trường được nhiều chuyên gia quan tâm.

Không giống xe xăng nhiên liệu được thay thế liên tục, pin xe điện có vòng đời dài và sau nhiều năm sử dụng sẽ trở thành một loại chất thải đặc thù cần được quản lý nghiêm ngặt. Vì vậy, câu chuyện xe điện không chỉ dừng ở chi phí vận hành hay hạ tầng sạc, mà còn liên quan đến toàn bộ vòng đời của pin, từ sản xuất đến tái chế.

Theo các chuyên gia môi trường, hiện có ba vấn đề lớn cần được giải quyết đồng bộ: Tuổi thọ pin, hệ thống thu gom tái chế pin thải và tiêu chuẩn kỹ thuật cho công nghệ pin.

Trước hết là chu kỳ sống của pin. Pin là bộ phận đắt nhất trong xe điện, chiếm phần lớn giá trị của phương tiện. Nếu pin xuống cấp nhanh, chi phí thay thế có thể trở thành gánh nặng đối với người sử dụng, đặc biệt là nhóm lao động chạy dịch vụ như giao hàng hay vận chuyển hành khách.

Thứ hai là quản lý pin thải. Sau nhiều năm sử dụng, pin lithium có thể chứa các kim loại nặng và hóa chất. Nếu không được thu gom và xử lý đúng quy trình, chúng có thể gây ra rủi ro môi trường đáng kể. Vì vậy, việc xây dựng chuỗi thu gom, tái chế và xử lý pin chuyên nghiệp đang được xem là yêu cầu cấp thiết trong quá trình phát triển thị trường xe điện.

Thứ ba là tiêu chuẩn hóa công nghệ pin và chuẩn sạc. Hiện nay trên thị trường tồn tại nhiều loại pin và chuẩn sạc khác nhau, khiến việc phát triển hạ tầng sạc trở nên phức tạp và tốn kém hơn.

Trao đổi về vấn đề này, TS Hoàng Dương Tùng - Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam cho rằng, việc phát triển xe điện là xu hướng tích cực, nhưng cần được nhìn nhận trong toàn bộ vòng đời sản phẩm.

Theo ông Tùng, nếu không có cơ chế quản lý phù hợp, pin thải trong tương lai có thể trở thành một nguồn chất thải nguy hại mới. “Chúng ta cần tính đến vòng đời của pin ngay từ bây giờ, từ sản xuất, sử dụng cho đến thu gom và tái chế. Nếu không chuẩn bị sớm hệ thống quản lý thì vài năm tới lượng pin thải tăng nhanh sẽ gây áp lực cho môi trường”, ông Tùng phân tích.

Ông Tùng đề xuất, Nhà nước cần sớm ban hành quy chuẩn kỹ thuật đối với pin và trạm sạc, đồng thời yêu cầu doanh nghiệp sản xuất hoặc nhập khẩu xe điện phải tham gia vào hệ thống thu hồi pin sau khi hết vòng đời.

Phát triển trạm sạc cần đồng bộ với quy hoạch hạ tầng

Không chỉ là câu chuyện môi trường, sự phát triển của xe điện còn gắn liền với năng lực của hệ thống điện và hạ tầng sạc.

Ở góc nhìn năng lượng, nhiều chuyên gia cho rằng tốc độ phổ biến của xe điện trong tương lai sẽ phụ thuộc rất lớn vào khả năng đáp ứng của lưới điện.

Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, nguyên Cục trưởng Cục Điều tiết Điện lực (Bộ Công thương), việc mở rộng sử dụng xe điện chắc chắn sẽ kéo theo nhu cầu điện năng tăng đáng kể trong những năm tới.

“Xe điện không chỉ là câu chuyện của ngành giao thông mà còn liên quan trực tiếp đến quy hoạch năng lượng quốc gia. Nếu số lượng phương tiện điện tăng nhanh, hệ thống điện và trạm sạc cũng phải được chuẩn bị từ sớm”, ông Tuấn nhận định.

Từ thực tiễn đó, ông Tuấn đề xuất, việc phát triển trạm sạc cần được quy hoạch đồng bộ với hạ tầng điện lực, tránh tình trạng lắp đặt tự phát gây quá tải cục bộ tại một số khu vực, đặc biệt là trong các khu dân cư đông đúc. Ngoài ra, hệ thống sạc trong tương lai cũng cần được tích hợp với lưới điện thông minh, giúp điều tiết nhu cầu điện theo thời gian và giảm áp lực cho hệ thống điện vào giờ cao điểm.

Chính sách và hạ tầng quyết định tương lai

Từ góc nhìn kinh tế môi trường, nhiều chuyên gia cho rằng việc chuyển đổi sang xe điện không thể chỉ trông chờ vào động lực thị trường. Nếu thiếu định hướng chính sách rõ ràng và quy hoạch hạ tầng đồng bộ, quá trình chuyển đổi có thể diễn ra chậm, thậm chí phát sinh nhiều bất cập trong quá trình triển khai. Vì vậy, việc xây dựng hệ thống chính sách hỗ trợ và quy hoạch hạ tầng bài bản đang được xem là yếu tố then chốt để thúc đẩy thị trường xe điện phát triển bền vững.

Theo PGS.TS Nguyễn Thế Chinh, chuyên gia kinh tế môi trường, trước hết cần xây dựng quy hoạch mạng lưới trạm sạc ở cả quy mô quốc gia và đô thị. Hệ thống trạm sạc nên được bố trí hợp lý tại các khu dân cư, bãi đỗ xe công cộng, trung tâm thương mại, bệnh viện, khu logistics và các trạm dừng nghỉ trên các tuyến giao thông chính.

Song song với việc phát triển hạ tầng, ông Chinh cho rằng, các cơ chế khuyến khích tài chính cũng đóng vai trò quan trọng trong giai đoạn đầu của quá trình chuyển đổi. Những chính sách như ưu đãi thuế, tín dụng xanh hoặc hỗ trợ một phần chi phí cho doanh nghiệp chuyển đổi đội xe có thể giúp giảm áp lực đầu tư ban đầu và thúc đẩy doanh nghiệp mạnh dạn chuyển đổi.

Thuê hoặc đổi pin cũng được xem là giải pháp phù hợp trong giai đoạn đầu của quá trình chuyển đổi sang xe điện. Cách làm này giúp giảm đáng kể chi phí đầu tư ban đầu cho người sử dụng, đồng thời rút ngắn thời gian chờ sạc - yếu tố đặc biệt quan trọng đối với những người chạy xe dịch vụ, giao hàng hay vận chuyển đô thị.

Tuy nhiên, cùng với việc mở rộng sử dụng xe điện, một vấn đề khác cũng cần được tính toán ngay từ đầu là quản lý pin thải và xây dựng mô hình kinh tế tuần hoàn cho ngành xe điện. Nếu không có cơ chế quản lý phù hợp, lượng pin đã qua sử dụng trong tương lai có thể trở thành nguồn chất thải mới gây áp lực cho môi trường.

Hiện nay, nhiều quốc gia đã áp dụng cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) trong quản lý pin xe điện. Theo cơ chế này, doanh nghiệp sản xuất hoặc nhập khẩu xe điện phải tham gia vào hệ thống thu gom và xử lý pin sau khi hết vòng đời sử dụng. Cách tiếp cận này không chỉ giúp giảm gánh nặng quản lý cho xã hội mà còn khuyến khích doanh nghiệp thiết kế pin có tuổi thọ dài hơn và dễ tái chế hơn.

Song song với đó, việc phát triển công nghệ tái chế pin trong nước cũng được xem là hướng đi quan trọng. Hoạt động tái chế không chỉ giúp giảm nguy cơ ô nhiễm môi trường mà còn cho phép tận dụng các vật liệu quý trong pin đã qua sử dụng, qua đó giảm phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu.

Theo TS Hoàng Dương Tùng, xe điện có thể đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện chất lượng không khí tại các đô thị. “Xe điện có thể góp phần giảm ô nhiễm không khí nếu được phát triển đúng hướng. Nhưng để đạt được mục tiêu đó, cần chuẩn bị đồng bộ từ hạ tầng sạc, tiêu chuẩn kỹ thuật cho đến hệ thống quản lý pin thải”, ông Tùng nhấn mạnh.

Khi những yếu tố này được giải quyết một cách đồng bộ, xe điện không chỉ giúp người dân tiết kiệm chi phí vận hành, mà còn có thể trở thành trụ cột của hệ thống giao thông đô thị xanh trong tương lai.