Từ trời Âu về dòng Krông Nô - ký sự hành trình cá nước lạnh

Cá nước lạnh là nhóm thủy sản sinh trưởng tốt trong môi trường nước mát, sạch, giàu ôxy hòa tan. Ở Việt Nam, nhắc đến cá nước lạnh là nhắc đến cá tầm, cá hồi - những đối tượng nuôi có giá trị kinh tế cao, từng được xem là đặc sản chỉ xuất hiện trong các nhà hàng sang trọng. Sau hơn hai thập niên du nhập, loài cá vốn quen sống ở vùng ôn đới ấy đã dần thích nghi với một số vùng núi có khí hậu, nguồn nước phù hợp ở nước ta.

Số liệu từ Bộ NN&PTNT (nay là Bộ NN-MT), giai đoạn 2007-2023, sản xuất cá nước lạnh, cá tầm của Việt Nam tăng bình quân 49,13%/năm, đưa nước ta vào nhóm 6 quốc gia có sản lượng cá tầm lớn nhất thế giới. Ở Lâm Đồng, nghề nuôi cá nước lạnh phát triển mạnh tại những địa bàn có lợi thế về độ cao, nguồn nước lạnh và dòng chảy ổn định như Lạc Dương, Đam Rông, Bảo Lâm… Nhãn hiệu “Cá nước lạnh Đà Lạt” đã được cấp chứng nhận năm 2013, góp phần định hình thương hiệu cho sản phẩm cá nước lạnh của địa phương.

Giữa vùng đầu nguồn Krông Nô, những hồ cá tầm hôm nay không chỉ là câu chuyện của kỹ thuật nuôi thủy sản. Trong đó còn có dấu vết của một cuộc “di thực” từ trời Âu về miền nhiệt đới, có mồ hôi của những người tiên phong, và có cả sự đổi thay của một vùng đất đại ngàn từng chỉ quen với nương rẫy, lúa bắp, cà phê.

Cuộc “di thực” của loài cá xứ lạnh

Theo chân anh Trần Nguyên Anh, một người am hiểu địa lý địa phương, chúng tôi tìm đến Trại Cá tầm và Du lịch Nông trang Việt Đức ở buôn Con Iar, thôn Liêng Srônh, xã Đam Rông 2. Chủ cơ sở là ông Nguyễn Trọng Cử - người gắn với thương hiệu Việt Đức và là một trong những người sớm tham gia hành trình đưa cá tầm, cá hồi vào nuôi thương phẩm ở Việt Nam.

Bằng chất giọng Hà Tĩnh đặc trưng, ông Cử kể về chặng đường đưa loài cá nước lạnh từ châu Âu về miền nhiệt đới. Trong câu chuyện của mình, ông nhiều lần nhắc đến Tiến sĩ Lê Thanh Lựu - nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Nuôi trồng thủy sản I, một trong những nhà khoa học đặt nền móng cho nghề nuôi cá nước lạnh ở Việt Nam. Từ đầu những năm 2000, cùng đồng nghiệp, Tiến sĩ Lê Thanh Lựu tham gia các nghiên cứu khảo nghiệm, mở đường cho việc đưa cá hồi vân, cá tầm Siberi vào nuôi thử nghiệm tại Sa Pa, qua đó khẳng định khả năng phát triển nghề nuôi cá nước lạnh ở những vùng có điều kiện tự nhiên phù hợp của nước ta.

Những kết quả nghiên cứu ấy đã mở ra một cánh cửa mới cho ngành thủy sản miền núi. Từ chỗ cá tầm, cá hồi chỉ là loài cá của xứ lạnh, được nhập khẩu với giá cao, nay chúng dần trở thành đối tượng nuôi có thể mang lại giá trị kinh tế lớn ngay trên đất Việt. Nhiều doanh nghiệp, nhiều hộ dân bắt đầu tìm đến cá nước lạnh như một hướng đi mới. Ông Nguyễn Trọng Cử cũng là một trong số đó.

Có nhiều năm sống và làm việc tại CHLB Đức, ông Cử sang Đức, Nga tìm hiểu mô hình nuôi, kết nối nguồn giống, học kỹ thuật, rồi mang tất cả những gì gom góp được về Việt Nam. “Tôi đã trả rất nhiều học phí để học cách nuôi loài cá này. Có những lần thất bại gần như làm lại từ đầu”, ông kể.

Những mô hình nuôi cá nước lạnh đầu tiên ở Sa Pa, gắn với vùng Thác Bạc, không chỉ là cuộc thử nghiệm của khoa học mà còn là nơi hình thành lớp người tiên phong của nghề nuôi cá tầm ở Việt Nam. Từ những hồ nuôi đầu tiên ấy, cá tầm, cá hồi dần được nhân rộng ra nhiều địa phương có điều kiện tương đồng. Cùng với việc cung cấp giống, thức ăn, chuyển giao kỹ thuật, những doanh nghiệp như Việt Đức đã góp phần tạo nên chuỗi sản xuất - tiêu thụ đầu tiên cho loài cá vốn chỉ quen sống ở xứ lạnh.

Trong nhiều bài viết chuyên ngành về cá nước lạnh, TS Lê Thanh Lựu, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Nuôi trồng thủy sản I, được nhắc đến như một trong những người đặt nền móng cho việc đưa cá hồi, cá tầm vào nuôi ở Việt Nam. Từ đầu những năm 2000, cùng với đồng nghiệp, ông tham gia các nghiên cứu khảo nghiệm, mở đường cho nghề nuôi cá nước lạnh ở những vùng núi có điều kiện phù hợp.

Từ thác Bạc đến đầu nguồn Krông Nô

Ở Lâm Đồng, cá nước lạnh được đưa vào nuôi từ khá sớm tại một số vùng đầu nguồn có khí hậu mát mẻ, nguồn nước ổn định. Trong hành trình này, Tiến sĩ Nguyễn Viết Thùy - cán bộ Viện Nghiên cứu Nuôi trồng thủy sản III - là một trong những người gắn với giai đoạn thử nghiệm đầu tiên. Năm 2006, khi tham gia dự án nuôi cá nước lạnh do ngành nông nghiệp Lâm Đồng triển khai, ông cùng cộng sự đã đưa những lứa cá giống đầu tiên về vùng K’Long K’Lanh để nuôi thử nghiệm. Từ những kết quả ban đầu đó, nghề nuôi cá tầm, cá hồi dần mở rộng ra các địa bàn khác của Lâm Đồng, trong đó có Đam Rông.

Đam Rông được xem là vùng có nhiều lợi thế để phát triển cá tầm nhờ nằm ở đầu nguồn sông Krông Nô, có hệ thống hồ chứa, suối mát và nguồn nước chảy quanh năm. Những năm gần đây, cá tầm trở thành vật nuôi mang lại giá trị kinh tế khá cao cho nhiều hộ dân ở các xã Đam Rông 2, 3, 4. Từ vài mô hình nhỏ lẻ ban đầu, nghề nuôi cá tầm ở đây dần mở rộng về diện tích, quy mô và kỹ thuật sản xuất. Nhiều cơ sở không chỉ nuôi cá thương phẩm mà còn chủ động ấp nở, ươm giống, chế biến thức ăn, xây dựng quy trình nuôi an toàn.

Ông Nguyễn Trọng Cử đưa chúng tôi đi một vòng quanh khu trại rộng hàng chục nghìn mét vuông nằm nép mình bên con suối mát. Giữa núi đồi xanh mướt, những hồ cá được xây dựng bài bản, mỗi hồ đều có hệ thống cấp nước từ bể lắng, lọc tuần hoàn vận hành liên tục. Hồ nuôi cá giống tách riêng với hồ nuôi thương phẩm; cá cũng được phân theo kích cỡ, trọng lượng để thuận tiện chăm sóc.

Thấy khách tò mò trước những con cá tầm to nặng, ông Cử cho người xuống hồ bắt thử. Người đàn ông lực lưỡng phải khá vất vả mới giữ được con cá đang quẫy mạnh. Chỉ vài giây nằm gọn trong vòng tay người bắt, nó đã lại lao vút xuống nước, để lại những vệt sóng loang trong hồ.

Không chỉ nuôi cá, ông Cử còn hướng tới mô hình kết hợp trang trại với du lịch sinh thái. Một số hạng mục nghỉ dưỡng, trải nghiệm đang tiếp tục được hoàn thiện, với kỳ vọng biến nơi đây thành điểm dừng chân cho du khách muốn khám phá nghề nuôi cá tầm giữa đại ngàn.

Những người làm giàu từ nước lạnh

Rời trại cá Việt Đức, chúng tôi đến thôn 2, xã Đam Rông 3, thăm trang trại của anh Huỳnh Ngọc Thu - người được xem là một trong những hộ nuôi cá tầm thành công nhất vùng Đam Rông.

Anh Huỳnh Ngọc Thu đầu tư nuôi cá tầm từ năm 2015. Từ vài hồ nuôi ban đầu, anh phát triển mô hình theo hướng khép kín, vừa nuôi thương phẩm, vừa chủ động cá giống, thức ăn và liên kết sản xuất thông qua hợp tác xã, trở thành một trong những hộ nuôi cá tầm nổi bật của vùng Đam Rông.

Anh Thu sinh năm 1980, quê TP Vũng Tàu. Năm 2012, anh lên Đam Rông tìm cơ hội lập nghiệp. Sau thời gian khảo sát nguồn nước, khí hậu, học hỏi kỹ thuật từ tài liệu và những người đi trước, đến năm 2015 anh quyết định đầu tư nuôi cá tầm tại xã Rô Men cũ, nay là địa bàn xã Đam Rông 3. Chọn đúng vùng nước phù hợp, lại làm bài bản ngay từ đầu, mô hình của anh dần phát triển theo hướng khép kín.

Hiện trang trại của anh vừa nuôi cá thương phẩm, vừa chủ động sản xuất cá giống, chế biến thức ăn và áp dụng quy trình nuôi theo hướng an toàn. Mỗi năm, trang trại cung cấp ra thị trường hàng trăm tấn cá tầm, mang lại doanh thu, lợi nhuận cao. Điều đáng nói hơn là mô hình này đã tạo việc làm thường xuyên cho nhiều lao động tại chỗ, trong đó có đồng bào dân tộc thiểu số, với mức thu nhập ổn định.

Từ một hộ nuôi cá đơn lẻ, anh Thu phát triển thành hợp tác xã, liên kết các thành viên cùng sản xuất, chia sẻ kỹ thuật và đầu ra sản phẩm. Ở vùng đất mà trước đây sinh kế chủ yếu trông vào nương rẫy, những hồ cá tầm nước lạnh đã mở thêm một cánh cửa mới cho kinh tế hộ gia đình.

Câu chuyện của anh Thu cũng là câu chuyện chung của nghề nuôi cá tầm ở Đam Rông: bắt đầu từ việc đi tìm nguồn nước phù hợp, học kỹ thuật, chấp nhận đầu tư lớn, chấp nhận cả rủi ro. Nhưng đổi lại, nếu làm bài bản, con cá xứ lạnh ấy có thể trở thành một “đòn bẩy” sinh kế cho miền núi, nơi điều kiện tự nhiên từng được xem là khó khăn hóa ra lại trở thành lợi thế.

Nhiều cơ hội, lắm thách thức

Sự phát triển của nghề nuôi cá nước lạnh ở Lâm Đồng cho thấy một hướng đi đáng chú ý của nông nghiệp vùng núi: khai thác lợi thế riêng về khí hậu, nguồn nước để tạo ra sản phẩm có giá trị cao. Tuy vậy, đây cũng là ngành sản xuất đòi hỏi kỹ thuật nghiêm ngặt và phụ thuộc chặt chẽ vào môi trường nước.

Người nuôi cá tầm phải đầu tư lớn cho hạ tầng hồ nuôi, hệ thống lọc, nguồn giống, thức ăn và quản lý dịch bệnh. Chỉ cần nguồn nước biến động, nhiệt độ tăng cao kéo dài hoặc ô nhiễm cục bộ, rủi ro có thể đến rất nhanh. Bên cạnh đó là áp lực cạnh tranh thị trường, yêu cầu truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng và bài toán đầu ra ổn định cho sản phẩm.

Theo các chuyên gia ngành thủy sản, tiềm năng phát triển cá nước lạnh ở Việt Nam vẫn còn, nhưng điều kiện tiên quyết là phải đi bằng con đường bài bản: quy hoạch vùng nuôi phù hợp, bảo đảm nguồn nước; tăng cường ứng dụng khoa học kỹ thuật, kiểm soát dịch bệnh, xây dựng chuỗi liên kết từ giống - nuôi - tiêu thụ; đồng thời bảo vệ rừng đầu nguồn và hệ sinh thái nước tự nhiên - điều kiện sống còn của loài cá này.

Với riêng Đam Rông, câu chuyện của cá tầm vì thế không chỉ dừng ở một mô hình kinh tế. Nó gắn với việc giữ rừng, giữ nước, giữ những con suối đầu nguồn trong lành của Krông Nô. Bởi nếu nguồn nước không còn mát lạnh, không còn đủ sạch và đủ giàu ôxy, thì loài cá của xứ lạnh cũng sẽ không thể ở lại lâu với đại ngàn.

Dòng Krông Nô vẫn chảy ngược về phía đại ngàn, mang theo nguồn nước mát lành cho buôn làng. Trong dòng chảy ấy, những con cá tầm xứ lạnh đã tìm được nơi định cư mới. Từ một cuộc “di thực” của loài cá trời Âu, nơi đầu nguồn hôm nay đang hình thành thêm một sinh kế, một hướng làm ăn mới cho miền rừng Đam Rông.