TP.HCM: Từ vùng 'đất trắng' đến siêu đô thị xanh

TP.HCM - đầu tàu kinh tế cả nước đang chuyển mạnh sang mô hình tăng trưởng xanh, trong đó nông nghiệp tiếp tục được xác định là trụ cột quan trọng, vừa đảm bảo an ninh lương thực, vừa tạo nền tảng sinh thái cho đô thị.

Trong chiến lược ấy, ba cực phát triển nổi bật đang dần hình thành: nông nghiệp đô thị, nuôi biển và du lịch xanh là những hướng đi tái định vị bản sắc phát triển bền vững của thành phố.

Từ vùng “đất trắng” hậu chiến đến nền nông nghiệp hiện đại

Sau 30/4/1975, TP.HCM bước ra khỏi chiến tranh với chằng chịt vết thương, trong đó, vùng nông thôn ngoại thành gần 100.000ha đất hoang hóa, riêng Củ Chi còn hơn 1.000 hố bom mỗi hecta. Hệ sinh thái bị tàn phá, hạ tầng kiệt quệ, hàng vạn hộ nông dân mất ruộng, đối mặt đói nghèo.

Đứng trước nhiệm vụ cấp bách phục hóa đất đai, khôi phục sản xuất, ổn định an ninh lương thực và đời sống, chỉ sau thời gian ngắn, 70.000ha đất đã được TP.HCM phục hóa, diện tích trồng trọt tăng từ 45.000ha lên 115.000ha, sản lượng lúa từ 95.000 tấn (năm 1975) lên 160.000 tấn (năm 1976).

Không chỉ phục hồi sản xuất, TP.HCM còn đặt nền móng cho tư duy phát triển nông nghiệp gắn với bảo vệ môi trường. Một trong những dấu ấn phục hồi không thể không nhắc đến là rừng ngập mặn Cần Giờ. Từ khu vực gần như bị hủy diệt, năm 1978, những mảng xanh như lớp da non đã phủ lên vết thương. Sau 20 năm, nơi đây trở thành “lá phổi xanh”, năm 2000, được UNESCO công nhận là Khu Dự trữ Sinh quyển thế giới.

Thập niên 1980-1990 ghi nhận bước chuyển dịch mạnh mẽ của nông nghiệp. Khi bài toán lương thực cơ bản được giải quyết, thành phố bắt đầu đổi mới cơ chế quản lý, đưa giá trị sản xuất nông nghiệp tăng bình quân 5,9%/năm và hình thành đàn bò sữa 1.500 con, trồng mới 22.500ha rừng. Các công trình thủy lợi như kênh Đông Củ Chi, hệ thống ngăn mặn Hóc Môn - Bình Chánh tạo chuyển biến căn bản về năng lực sản xuất. Nông nghiệp giảm lúa năng suất thấp, tăng rau an toàn, cây ăn trái, bò sữa và thủy sản. Và dù đất nông nghiệp thu hẹp, TP.HCM vẫn dẫn đầu cả nước về đàn bò sữa với hơn 25.000 con vào năm 2000.

Một bước ngoặt lớn xuất hiện trong giai đoạn 2001-2005 là chương trình “2 cây - 2 con” gồm rau an toàn, dứa Cayene, bò sữa và tôm, tạo tiền đề hình thành mô hình nông nghiệp đô thị hiện đại, giá trị cao. Nhiều mô hình sản xuất đạt doanh thu hàng trăm triệu đồng mỗi ha/năm.

Nhưng dấu ấn lớn nhất của nông nghiệp TP.HCM - theo nguyên Giám đốc Sở NN&PTNT Trương Hoàng - không nằm ở sản lượng mà ở khả năng thích ứng. Trong điều kiện quỹ đất đai hạn hẹp, TP.HCM không thể đi theo con đường nông nghiệp truyền thống mà buộc phải chọn hướng đi riêng tạo ra giá trị cao, ứng dụng công nghệ cao, công nghệ sinh học. Thành phố đã trở thành địa phương tiên phong xây dựng Khu Nông nghiệp công nghệ cao, Trung tâm Công nghệ sinh học, phát triển mạnh các nhóm sản phẩm chủ lực như rau, hoa kiểng, bò sữa, heo, tôm nước lợ, cá cảnh...

Năm 2025, với việc sáp nhập Bà Rịa - Vũng Tàu và Bình Dương, không gian phát triển được mở rộng, tạo điều kiện hình thành chuỗi liên kết từ sản xuất đến chế biến, tiêu thụ, nâng cao giá trị gia tăng cho toàn ngành. Giá trị sản xuất bình quân năm 2025 đạt gần 700 triệu đồng/ha/năm, phản ánh rõ hiệu quả của chiến lược chuyển đổi theo mô hình nông nghiệp đô thị công nghệ cao đặc biệt, như ông Trương Hoàng nhìn nhận: “Nông nghiệp TP.HCM không chỉ là câu chuyện của lương thực, mà còn là biểu tượng của tái sinh, sáng tạo và khát vọng vươn lên”.

Dù chỉ chiếm khoảng 1,68% GRDP, nông nghiệp TP.HCM vẫn đóng góp gần 50.050 tỷ đồng. Bí thư Thành ủy TP.HCM Trần Lưu Quang khẳng định: “Nông nghiệp tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong tăng trưởng và đảm bảo an ninh lương thực, với định hướng phát triển nông nghiệp công nghệ cao gắn công nghệ sau thu hoạch”.

Thành phố cũng đặt mục tiêu hình thành 14 khu nông nghiệp công nghệ cao quy mô hàng nghìn ha, triển khai đến năm 2030, tầm nhìn 2050, hướng tới trở thành trung tâm nghiên cứu, sản xuất và chế biến nông nghiệp công nghệ cao của khu vực phía Nam.

Nông nghiệp đô thị - “hạ tầng xanh” cho TP.HCM

Trong cấu trúc của siêu đô thị hơn 14 triệu dân, nông nghiệp TP.HCM không còn được nhìn đơn thuần là sản xuất mà đã trở thành một phần của “hạ tầng xanh”: vừa tạo giá trị kinh tế, vừa đảm nhận chức năng sinh thái như điều tiết nước, giảm áp lực môi trường và bảo vệ không gian sống. Đây là bước chuyển mang tính chiến lược trong hành trình xây dựng đô thị xanh sau 51 năm thống nhất đất nước.

Phó Chủ tịch UBND TP.HCM Bùi Minh Thạnh nhấn mạnh quan điểm: “Nông nghiệp không chỉ là sản xuất mà phải được nhìn nhận như một giải pháp môi trường, phòng chống thiên tai”.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng, những vùng trồng, ao hồ, rừng ngập mặn, kênh rạch… chính là các “túi chứa nước” tự nhiên, giúp làm chậm dòng chảy, giảm tải cho hệ thống thoát nước đô thị. Hơn nữa, không gian xanh nông nghiệp không chỉ tạo sinh kế mà còn là vùng đệm môi trường, góp phần cân bằng hệ sinh thái giữa đô thị hóa dày đặc. Bên cạnh đó, khi đô thị hóa nhanh làm quỹ đất sản xuất ngày càng thu hẹp, TP.HCM buộc phải từ bỏ tư duy chạy theo diện tích để chuyển sang tối ưu hóa giá trị trên từng mét vuông đất. Với mục tiêu xanh hơn, trong lành hơn mà thành phố đang theo đuổi, nông nghiệp đô thị chính là một trong những giải pháp để bổ cập thêm khoảng xanh cho TP.HCM

Thành phố hiện có hơn 454.000ha không gian nông nghiệp, tạo ra lợi thế để hình thành các vùng sản xuất đa sinh thái. Trong đó, khu vực TP.HCM cũ giữ vai trò trung tâm giống, nông nghiệp công nghệ cao và nông nghiệp đô thị… Đây là lõi đổi mới sáng tạo của toàn vùng nông nghiệp phía Nam.

Mô hình tương lai mà TP.HCM hướng tới là “công dân nông nghiệp số”, nơi người nông dân vận hành sản xuất bằng cảm biến, dữ liệu lớn, blockchain truy xuất nguồn gốc và kết nối thị trường trực tuyến. Nông nghiệp đô thị TP.HCM đang mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi ngành nông nghiệp. Đây là lời đáp cho ba áp lực lớn: biến đổi khí hậu, đô thị hóa dày đặc và nhu cầu sống xanh ngày càng tăng.

Vươn biển, dựng sinh kế bền vững

Kinh tế thủy sản, đặc biệt là nuôi biển đang được TP.HCM xác định là hướng mở chiến lược để mở rộng không gian phát triển xanh, trong bối cảnh nguồn lợi khai thác ven bờ suy giảm và áp lực gỡ “thẻ vàng” IUU ngày càng cấp bách.

Ngành thủy sản TP.HCM đang đứng trước ngã rẽ lớn: chuyển mạnh sang nuôi trồng thủy sản công nghệ cao, có kiểm soát và bền vững hơn. Thế nên, TP.HCM sẽ tái cấu trúc ngành theo hướng giảm khai thác, tăng nuôi trồng, lấy nuôi biển làm động lực tăng trưởng mới của kinh tế biển.

Trong Đề án phát triển nuôi trồng thủy sản và nuôi biển thành phố đang xây dựng, mục tiêu đến năm 2030, phát triển 200-250ha nuôi biển, duy trì ổn định khoảng 1.700ha nuôi ven bờ, vùng cửa sông, bao gồm nuôi lồng bè và nhuyễn thể hai mảnh vỏ. Các đối tượng nuôi chủ lực sẽ là cá biển, nhuyễn thể, rong biển, tảo biển và các loài thủy sản có giá trị kinh tế cao. Tổng sản lượng nuôi trồng thủy sản đạt 71.100 tấn, tốc độ tăng trưởng giá trị nuôi trồng đạt 4,5%/năm. Nuôi biển được xác định là ngành sản xuất hàng hóa quy mô lớn, phát triển theo hướng công nghiệp, hiện đại và đóng góp quan trọng vào tăng trưởng kinh tế biển của thành phố.

Theo bà Phạm Thị Na, Phó Giám đốc Sở NN-MT thành phố, định hướng mới không chỉ xem nuôi biển như hoạt động sản xuất đơn lẻ, mà đặt trong chuỗi liên kết tổng thể với chế biến, logistics, dịch vụ hậu cần nghề cá và du lịch sinh thái biển. Đây là bước chuyển quan trọng từ khai thác tài nguyên biển sang nuôi dưỡng tài nguyên biển.

Thành phố sẽ thúc đẩy chuyển đổi từ nuôi nhỏ lẻ sang nuôi lồng bè công nghiệp, bán công nghiệp, sử dụng vật liệu mới có khả năng chịu sóng gió, giảm tác động môi trường. Cùng với mục tiêu gỡ “thẻ vàng” IUU, phát triển nuôi biển còn mang ý nghĩa chiến lược: giảm áp lực khai thác tự nhiên, từng bước đưa ngư dân thoát khỏi mô hình đánh bắt ven bờ thiếu bền vững. 

“Gỡ thẻ vàng IUU không chỉ là chuyện kiểm soát tàu cá, mà phải tái cấu trúc sinh kế cho cộng đồng ngư dân. Khi người dân có thể sống bằng nuôi biển ổn định, áp lực khai thác tận diệt mới giảm xuống và như vậy, nuôi biển sẽ trở thành “lối ra xanh”, vừa giúp chuyển đổi sinh kế cho ngư dân, vừa bảo vệ hệ sinh thái biển", bà Na cho biết.

Du lịch xanh - kiến tạo bản sắc cho siêu đô thị

Du lịch xanh được coi là trụ cột tăng trưởng mới trong chiến lược phát triển TP.HCM. Trụ cột này giúp tái định vị hình ảnh của siêu đô thị theo hướng thân thiện môi trường, giàu bản sắc và phát triển có trách nhiệm. Thành phố đang từng bước xây dựng thương hiệu: điểm đến xanh, nơi trải nghiệm du lịch gắn với bảo tồn thiên nhiên và lợi ích cộng đồng.

Năm 2025, TP.HCM đón hơn 8,5 triệu lượt khách quốc tế. Định hướng mới của thành phố là mở rộng không gian du lịch ra khỏi lõi đô thị, kết nối trung tâm hiện đại với vùng sinh thái ven đô, biển đảo và cộng đồng nông thôn để tạo chuỗi trải nghiệm liên hoàn.

Cần Giờ và Côn Đảo, ấp đảo Thiềng Liềng, khu vực biển Xuyên Mộc… được xem là những cực tăng trưởng tiêu biểu của du lịch xanh TP.HCM. Cần Giờ, với hơn 75.000ha rừng ngập mặn được UNESCO công nhận là Khu Dự trữ sinh quyển thế giới, đang được định vị là trung tâm du lịch sinh thái biển, rừng và cộng đồng.

Nếu Cần Giờ đang chuyển mạnh sang mô hình du lịch trải nghiệm gắn với thiên nhiên: tham quan rừng ngập mặn, đi thuyền xuyên rừng, khám phá làng chài, trải nghiệm nuôi hàu, thưởng thức hải sản bản địa và tìm hiểu sinh kế ven biển... thì Côn Đảo lại là hình mẫu cao cấp của du lịch xanh biển đảo, với hệ sinh thái rùa biển, san hô, cỏ biển quý hiếm bậc nhất Việt Nam. Côn Đảo đang theo đuổi chiến lược phát triển du lịch giới hạn theo sức tải môi trường, ưu tiên chất lượng hơn số lượng khách. Thay vì khai thác tối đa lượng khách, thành phố lựa chọn mô hình du lịch sinh thái có kiểm soát, bảo đảm cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo tồn tài nguyên biển đảo. Quan điểm của Thành ủy TP.HCM chỉ rõ: “Phát triển du lịch Côn Đảo theo hướng xanh, đa dạng sinh học và không đánh đổi lợi ích kinh tế lấy môi trường”.

Phát triển du lịch cộng đồng cũng đang được TP.HCM xác định là hướng đi mang tính bền vững cho khu vực nông thôn mới. Tại các xã như Lý Nhơn, Thạnh An, Bình Lợi, Thái Mỹ, Long Sơn…, nhiều mô hình homestay, farmstay, trải nghiệm nghề truyền thống đang dần hình thành. 

Thành phố đang thúc đẩy mạnh các tiêu chí “du lịch có trách nhiệm”: giảm rác thải nhựa tại điểm đến, khuyến khích lưu trú xanh, tăng sử dụng năng lượng tái tạo, phát triển giao thông kết nối thân thiện môi trường đến các khu sinh thái.

Du lịch xanh, theo quan điểm của Bí thư Thành ủy Trần Lưu Quang, phải trở thành cấu phần của hệ sinh thái kinh tế xanh tổng thể. Người đứng đầu thành phố mới đây cũng vừa giao cho thanh niên TP.HCM nhiệm vụ làm mới, “giữ chân” khách du lịch như một thông điệp trao sứ mệnh vào tay tuổi trẻ.

51 năm, từ một vùng đất trắng sau chiến tranh, TP.HCM đã từng ngày vươn lên, khẳng định vững chắc vai trò đầu tàu tăng trưởng kinh tế trên cả nước. Giờ đây, “cơ hội vàng” sau sáp nhập hình thành thế chân kiềng mà trong đó, đô thị xanh vùng lõi thành phố và vươn biển sẽ là cán cân cân bằng cho phát triển công nghiệp, xanh hóa đầu tàu, trong đó, tài nguyên thiên nhiên là tài sản bền vững, và không ai khác, người dân - chủ thể, trung tâm của phát triển sẽ là người thụ hưởng giá trị của hòa bình và đón quả ngọt mới trong hành trình phát triển siêu đô thị xanh.