Nhu cầu ngày càng tăng đối với protein động vật đang gây áp lực lớn lên môi trường, đặc biệt thông qua phát thải khí nhà kính từ ngành chăn nuôi. Trước thực tế đó, các lời kêu gọi giảm tiêu thụ thịt và chuyển sang chế độ ăn dựa nhiều hơn vào thực vật ngày càng được ủng hộ, nhất là sau khi Báo cáo EAT-Lancet Commission 2.0 được công bố vào tháng 10/2025. Báo cáo này cho rằng nếu toàn cầu áp dụng chế độ ăn thiên về thực vật, lượng phát thải khí nhà kính có thể giảm tới hai phần ba.
Tuy nhiên, chuyển đổi chế độ ăn không chỉ là vấn đề giảm phát thải, mà còn đặt ra một câu hỏi cốt lõi khác: biến đổi khí hậu đang tác động ra sao đến chất lượng dinh dưỡng của thực phẩm thực vật - nền tảng của chế độ ăn mới? Trong khi biến đổi khí hậu đã được chứng minh là làm suy giảm năng suất cây trồng và gây mất mùa, các tác động đối với giá trị dinh dưỡng của rau củ, ngũ cốc và cây lương thực lại chưa được quan tâm tương xứng.
Biến đổi khí hậu đang thúc đẩy thế giới thay đổi chế độ ăn theo hướng bền vững hơn, tuy nhiên, các chuyên gia nhận định sự chuyển dịch này không thể hiệu quả nếu không quan tâm tới chất lượng dinh dưỡng của cây trồng. Ảnh: OECD.
Báo cáo EAT-Lancet Commission 2.0 đề xuất “Chế độ ăn vì sức khỏe hành tinh”, trong đó nhấn mạnh chất lượng dinh dưỡng - bao gồm protein, vitamin và khoáng chất - cần được coi là trọng tâm của an ninh lương thực. Cách tiếp cận này gắn trực tiếp chế độ ăn bền vững với các Mục tiêu Phát triển Bền vững của Liên hợp quốc, đặc biệt là xóa đói (SDG2) và bảo đảm sức khỏe con người (SDG3).
Thực tế cho thấy, dù sản xuất lương thực toàn cầu hiện đủ về mặt năng lượng, suy dinh dưỡng vẫn phổ biến. Tại ASEAN, khoảng 64 triệu người đang thiếu ăn và gần 18 triệu trẻ em bị thấp còi. Tình trạng thiếu vi chất và vitamin - hay “nạn đói tiềm ẩn” - vẫn tồn tại trên diện rộng. Trong bối cảnh đó, nếu biến đổi khí hậu tiếp tục làm suy giảm chất lượng thực phẩm thực vật, các vấn đề dinh dưỡng hiện hữu sẽ càng trầm trọng hơn.
Cho đến nay, phần lớn nghiên cứu về biến đổi khí hậu vẫn tập trung vào suy giảm năng suất cây trồng, trong khi tác động đến hàm lượng dinh dưỡng lại ít được chú ý. Trong đó, các hiện tượng như nhiệt độ tăng cao, hạn hán, mưa thất thường hay xâm nhập mặn không chỉ làm giảm sản lượng mà còn làm suy giảm protein, khoáng chất và vitamin, đồng thời ảnh hưởng đến hương vị, khả năng bảo quản và giá trị thương mại của nông sản.
Đáng lưu ý, chính các khí nhà kính cũng tác động trực tiếp đến chất lượng cây trồng. Nồng độ CO₂ cao có thể làm giảm hàm lượng protein, sắt và kẽm trong lúa gạo và nhiều cây lương thực khác. Methane và nitrous oxide, thông qua việc làm gia tăng nhiệt độ và gây rối loạn chế độ nước, cũng ảnh hưởng đến quá trình hình thành hạt và cấu trúc dinh dưỡng.
Biến đổi khí hậu đang thúc đẩy thế giới thay đổi chế độ ăn theo hướng bền vững hơn, tuy nhiên, các chuyên gia nhận định sự chuyển dịch này không thể hiệu quả nếu không quan tâm tới chất lượng dinh dưỡng của cây trồng. Do đó, các chính sách lương thực cần đồng thời bảo đảm cả số lượng và chất lượng, thông qua phát triển nông nghiệp thích ứng khí hậu, cải thiện quản lý nước, sử dụng phân bón cân đối và phát triển các giống cây vừa chống chịu khí hậu vừa giàu dinh dưỡng.
Ở cấp khu vực, ASEAN cần đặt chất lượng dinh dưỡng của thực phẩm vào trung tâm các chiến lược an ninh lương thực, tăng cường hợp tác nghiên cứu và chính sách nhằm tránh “chi phí ẩn” mà biến đổi khí hậu đang âm thầm áp đặt lên sức khỏe con người và sự phát triển bền vững.
