Sống chung với những bất ổn ở Trung Đông: [Bài 2] Xung đột Mỹ

Cuộc chiến bùng phát là hậu quả của hàng loạt nguyên nhân. Dẫu bị chi phối bởi nhiều yếu tố nhưng có thể tóm lại thành 4 mâu thuẫn cốt lõi sau.

Thứ nhất là mâu thuẫn ý thức hệ: Iran chống Mỹ và Israel. Chống quyết liệt, thề nguyền một mất một còn. Trước năm 1979, Nhà nước quân chủ Iran là đồng minh thân cận của Mỹ và Israel. Sau Cách mạng Hồi giáo 1979, chế độ quân chủ bị lật đổ, một nhà nước Hồi giáo chống phương Tây ra đời. Chính quyền mới gọi Mỹ là “Great Satan” (Đại quỷ Satan) gọi Israel là “chế độ Zionist phải bị xóa bỏ”.

Sự kiện biểu tượng là khủng hoảng con tin tại Đại sứ quán Mỹ ở Tehran. Ngày 4/11/1979, một nhóm sinh viên Hồi giáo ủng hộ lãnh tụ cách mạng Khomeini đã xông vào Đại sứ quán Mỹ ở Tehran chiếm giữ toàn bộ khuôn viên, bắt giữ 66 công dân Mỹ, phần lớn là nhân viên ngoại giao. Từ đó Mỹ - Iran trở thành kẻ thù chiến lược, không thể ngồi chung mâm.

Bài liên quan

Sống chung với những bất ổn ở Trung Đông: [Bài 1] Vùng đất bị nguyền rủa bởi lịch sử

Như đã nói trong bài trước, ở Trung Đông, Israel được coi là đồng minh thân thiết của Mỹ, quan hệ bền chặt từ thời Nhà nước Israel vừa mới ra đời. Nhà nước thần quyền dòng Shia của Iran coi Israel, đồng minh của Mỹ là kẻ thù đe dọa trực tiếp. Các lãnh đạo Iran nhiều lần tuyên bố: Israel là “chế độ Zionist bất hợp pháp” cần phải “xóa khỏi bản đồ Trung Đông”.

Điều này tạo ra một khác biệt lớn. Nhiều nước Ả Rập từng đánh nhau với Israel nhưng hiện nay đã chấp nhận sự tồn tại của Nhà nước Israel như Ai Cập, Jordan, UAE, Bahrain để rồi hợp tác các bên cùng có lợi... Trong khi đó, Iran không chấp nhận sự tồn tại của Israel, vì vậy Israel xem Iran là mối đe dọa tồn vong.

Quan hệ giữa Mỹ và Israel thường được gọi là liên minh chiến lược đặc biệt. Sự thân thiết này thể hiện rõ trong 5 lĩnh vực lớn: quân sự, chính trị, kinh tế, công nghệ và xã hội. Mỹ cung cấp khoảng 3,8 tỷ USD viện trợ quân sự mỗi năm cho Israel (theo thỏa thuận 10 năm ký 2016).

Mỹ giúp Israel phát triển các hệ thống phòng thủ nổi tiếng: Iron Dome (chống rocket) David’s Sling; Arrow missile defense system. Israel là quốc gia duy nhất ở Trung Đông được Mỹ cung cấp tiêm kích tàng hình F-35 Lightning II. Phải là “đệ ruột” mới có nghĩa cử ấy. Hai nước cũng thường xuyên tập trận chung, chia sẻ thông tin tình báo, phối hợp phòng thủ tên lửa.

Mỹ có cộng đồng Do Thái lớn, khoảng 7 triệu người. Điều đáng nói là người Do Thái có mặt ở hầu hết các tập đoàn tài chính lớn, các ngân hàng thương mại xuyên quốc gia, các công ty công nghệ hàng đầu thế giới và các tập đoàn truyền thông lớn nên có vai trò chi phối Mỹ rất mạnh. Nhiều tổ chức vận động chính trị ủng hộ Israel như AIPAC. Ngoài ra hàng chục nghìn người Mỹ gốc Do Thái sang Israel học tập và làm việc mỗi năm, chương trình giao lưu thanh niên Do Thái như Birthright Israel. Mục tiêu của chương trình là tăng kết nối của thanh niên Do Thái với Israel, tăng nhận thức về lịch sử và văn hóa Do Thái, tạo mạng lưới cộng đồng Do Thái toàn cầu.

Tên gọi “Birthright” có nghĩa là mỗi người Do Thái có “quyền bẩm sinh” được đến Israel.

Một nguyên nhân cực kỳ lớn là chương trình hạt nhân của Iran. Iran nói, theo đuổi chương trình hạt nhân phục vụ hòa bình. Đây là câu nói quen thuộc của các quốc gia mới nổi khi muốn sở hữu “hàng nóng” nhưng đằng sau đó là công cụ răn đe. Mỹ và Israel thừa thông minh để tin rằng Iran đang tìm cách chế tạo bom nguyên tử và đe dọa đến an ninh của Israel. Israel đặc biệt lo ngại vì Iran từng tuyên bố xóa Israel khỏi bản đồ. Nếu Iran có bom hạt nhân Israel bị đe dọa tồn vong.

Vì vậy Israel theo đuổi chiến lược: “Không để Iran có vũ khí hạt nhân bằng mọi giá". Đây là lý do chính khiến Mỹ và Israel tấn công các cơ sở hạt nhân Iran đầu năm 2026.

Cùng với chương trình hạt nhân, Iran còn xây dựng một mạng lưới gọi là: “Axis of Resistance” (Trục kháng chiến). Trục này bao gồm Hezbollah (Lebanon), Hamas (Gaza), Houthi (Yemen), các lực lượng Shia ở Iraq và Syria là những tổ chức hồi giáo được vũ trang rất hiện đại. Iran cung cấp: tiền, vũ khí, tên lửa, huấn luyện.

Israel xem các lực lượng này là mối đe dọa trực tiếp vì họ thường tấn công Israel. Thi thoảng lại nã đạn vào tàu Mỹ khi đi qua Biển Đỏ. Do đó Israel thường xuyên không kích Iran và lực lượng thân Iran ở Syria. Trong nhiều năm qua đây được coi là “chiến tranh ủy nhiệm”.

Sau nhiều năm căng thẳng, chiến tranh bùng nổ vì đàm phán hạt nhân sụp đổ, sau thỏa thuận JCPOA 2015. Theo đó, Iran chỉ được làm giàu uranium tối đa 3,67%. Kho uranium làm giàu bị giới hạn 300 kg. Số máy ly tâm được phép vận hành giảm mạnh. Điều này khiến Iran không thể nhanh chóng chế tạo bom hạt nhân. Đổi lại, Iran từng bước được dỡ bỏ cấm vận quốc tế. Iran được bán dầu trở lại thị trường thế giới, hàng chục tỷ USD tài sản bị đóng băng được giải phóng… Nhờ đó kinh tế Iran tăng trưởng mạnh trong giai đoạn 2016-2017.

Năm 2018, Tổng thống Donald Trump rút Mỹ ra khỏi JCPOA và tái áp đặt trừng phạt. Iran dần vi phạm các giới hạn uranium. Iran tăng cường tên lửa và uranium làm giàu. Israel tin rằng Iran đang tiến gần bom hạt nhân. Mỹ và Israel quyết định đánh phủ đầu. Ngày 28/2/2026, Mỹ và Israel mở gần 900 cuộc tấn công vào Iran trong 12 giờ, xung đột trực tiếp bắt đầu.

Nhớ lại sau Chiến tranh Việt Nam, Mỹ áp đặt cấm vận kinh tế đối với Việt Nam gần 20 năm. Quan hệ giữa hai nước từ chỗ nã súng vào nhau không thương tiếc ấy vậy mà quá trình bình thường hóa vẫn diễn ra, hai nước sẵn sàng khép lại quá khứ. Năm 1986, Việt Nam tiến hành Đổi Mới chuyển sang kinh tế thị trường, mở cửa cho đầu tư nước ngoài, hội nhập thương mại quốc tế. Cùng với đó Việt Nam hợp tác với Mỹ trong nhiều vấn đề, tìm kiếm POW/MIA, rút quân khỏi Campuchia, hỗ trợ tiến trình hòa bình khu vực.

Chính sách “ngoại giao cây tre” khiến năm 1994 Mỹ dỡ bỏ cấm vận thương mại. Năm 1995 hai nước bình thường hóa quan hệ ngoại giao. Sau đó thương mại hai nước tăng mạnh, lên tới 209,5 tỷ USD năm 2025.

Về lý thuyết Iran cũng có thể làm tương tự. Phải chăng sự khác nhau ở đây là Iran không có cây tre nên vẫn tích cực hỗ trợ cho các lực lượng như Hezbollah, Hamas… Dẫu là quốc gia lâu đời, có tiềm năng lớn nhưng vẫn bị mắc kẹt trong cuộc chiến. Phải chăng cần phải xem lại năng lực quản trị quốc gia của nhà nước thần quyền?