Sau 10 năm triển khai trên phạm vi cả nước, Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) đã góp phần chuẩn hóa chất lượng và đa dạng hóa sản phẩm nông thôn. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều sản phẩm OCOP vẫn gặp khó trong khâu tiếp cận thị trường.
Điểm nghẽn phổ biến không nằm ở chất lượng, mà ở thiết kế, cách kể câu chuyện và khả năng gắn sản phẩm với nhu cầu tiêu dùng hiện đại, đặc biệt trong bối cảnh du lịch và trải nghiệm ngày càng đóng vai trò lớn trong quyết định mua sắm.
Theo đánh giá của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, sản phẩm OCOP muốn mở rộng “đầu ra” không thể chỉ dựa vào hội chợ hay kênh phân phối truyền thốn. Sản phẩm cần được đặt trong một không gian tiêu dùng cụ thể, nơi người mua có thể hiểu, trải nghiệm và cảm nhận giá trị văn hóa gắn với sản phẩm. Không gian làng nghề, vì thế, nổi lên như một hướng tiếp cận giúp OCOP kết nối trực tiếp với thị trường.
Hà Nội hiện công nhận hơn 300 làng nghề trên địa bàn thành phố. Ảnh: Tùng Nguyễn.
Từ sản xuất sang trải nghiệm
Ở nhiều địa phương, làng nghề chính là nơi hội tụ đầy đủ các yếu tố tạo nên giá trị OCOP, từ nghệ nhân, kỹ năng truyền thống, đến nguyên liệu bản địa và câu chuyện văn hóa. Tuy nhiên, trong thời gian dài, những giá trị này chủ yếu phục vụ sản xuất, chưa được tổ chức thành không gian tiêu dùng và trải nghiệm. Sản phẩm OCOP vì thế thường khó tạo nên khác biệt khi tiếp cận người tiêu dùng.
Trong khi đó, xu hướng du lịch hiện nay cho thấy nhu cầu tham quan đơn thuần đang giảm dần. Du khách, đặc biệt là khách quốc tế và nhóm có mức chi tiêu cao, ngày càng tìm kiếm những trải nghiệm gắn với đời sống bản địa. Họ mong muốn được quan sát quy trình sản xuất, trò chuyện với người làm nghề và mang về những sản phẩm chứa đựng câu chuyện của vùng đất đã đi qua.
Sự dịch chuyển này biến làng nghề thành không gian tiêu dùng tiềm năng, nơi sản phẩm OCOP có thể được “kiểm chứng” trực tiếp bằng hành vi mua sắm.
Nhiều địa phương bắt đầu coi việc tổ chức lại không gian làng nghề, từ trưng bày, thiết kế đến trải nghiệm, là bước đi cần thiết để xúc tiến thương mại sản phẩm OCOP. Thay vì đầu tư các trung tâm lớn, tốn kém, cách làm từ cấp cơ sở giúp tận dụng nguồn lực sẵn có và giữ được bản sắc địa phương.
Làng nghề mây tre đan Phú Vinh, Hà Nội. Ảnh: V.A.
Hạ tầng mềm cho kinh tế sáng tạo
Tại Hà Nội, cách tiếp cận này được triển khai rõ nét thông qua các mô hình không gian thiết kế, sáng tạo, giới thiệu và tiêu thụ sản phẩm OCOP ngay tại xã. Theo Sở Công Thương thành phố, thực tế cho thấy phần lớn sản phẩm OCOP trên địa bàn vẫn tiêu thụ qua các kênh nhỏ lẻ, bao bì và câu chuyện sản phẩm chưa đồng bộ, khó cạnh tranh trong không gian du lịch. Việc đưa OCOP trở lại chính không gian làng nghề được xem là giải pháp để rút ngắn khoảng cách giữa sản xuất và thị trường.
Mô hình tại xã Bát Tràng cho thấy hiệu quả rõ rệt của cách làm này. Không gian OCOP không chỉ bán sản phẩm gốm, mà được tổ chức như một chuỗi trải nghiệm khép kín, từ lịch sử làng nghề, quy trình sản xuất, vai trò của nghệ nhân đến các dòng sản phẩm được cải tiến về thiết kế.
Du khách tiếp cận sản phẩm trong bối cảnh cụ thể, hiểu công năng và giá trị sử dụng, thay vì mua sắm theo cảm tính. Theo Trung tâm Khuyến công và Xúc tiến thương mại Hà Nội, nhiều mẫu gốm OCOP mới đã được thử nghiệm trực tiếp với khách tham quan trước khi đưa ra thị trường rộng hơn, giúp cơ sở sản xuất điều chỉnh thiết kế sát nhu cầu thực tế.
Tại xã Đường Lâm, sản phẩm OCOP lại được đặt trong tổng thể không gian làng cổ. Kẹo lạc, nông sản và dịch vụ du lịch cộng đồng không tách rời mà gắn chặt với kiến trúc cổ, ẩm thực và nếp sinh hoạt xứ Đoài. Không gian giới thiệu sản phẩm trở thành một phần của tuyến tham quan, nơi tiêu dùng gắn với trải nghiệm văn hóa.
Chính quyền xã đánh giá, khi sản phẩm được tiêu thụ trong bối cảnh bản địa rõ ràng, giá trị cảm nhận tăng lên, từ đó cải thiện khả năng cạnh tranh so với cách bán rời rạc trước đây.
Theo ngành công thương Hà Nội, điểm chung của các mô hình là coi thiết kế sáng tạo và trải nghiệm là khâu trung tâm. Sản phẩm OCOP không chỉ được “làm đẹp” về hình thức, mà được thử nghiệm trực tiếp với thị trường du lịch. Phản hồi của du khách trở thành dữ liệu quan trọng để các chủ thể OCOP điều chỉnh mẫu mã, công năng và định vị sản phẩm.
Các không gian thiết kế, sáng tạo OCOP tại Hà Nội đang từng bước được xem như một dạng “hạ tầng mềm” cho kinh tế sáng tạo gắn với du lịch. Bên cạnh việc tận dụng nguồn lực sẵn có, tạo sự chủ động cho địa phương và người dân, cách làm từ cơ sở giúp hình thành sớm mạng lưới không gian OCOP có liên kết, phục vụ quảng bá và tiêu thụ sản phẩm trong giai đoạn tới.
