Người lính già Tô Hoàng quê quán Xuân Cầu, Văn Giang, Hưng Yên. Sau khi tốt nghiệp Đại học Sư phạm Hà Nội khóa 1961-1964, Tô Hoàng gia nhập quân đội và trở thành sĩ quan pháo binh. Người lính già Tô Hoàng từng tham gia chiến đấu ở chiến trường Khe Sanh và Tây Nguyên trong kháng chiến chống Mỹ.
Nhà văn Tô Hoàng. Ảnh: TL.
Đất nước thống nhất, Tô Hoàng được xuất ngoại, theo học ngành đạo diễn phim tài liệu tại Trường Đại học Điện ảnh Liên Xô. Ngoài làm phim, Tô Hoàng còn tung hoành ở lĩnh vực dịch thuật, tiểu thuyết và báo chí. Bây giờ, với cuốn sách “Lính già mau nhớ lâu quên” do Nhà xuất bản Hội Nhà văn vừa ấn hành, Tô Hoàng chứng minh mình là người lính già vẫn vấn vương cây bút.
Lão mà chưa an, người lính già Tô Hoàng thổ lộ: “Về già, sợ nhất là phải nghe, phải nhìn thấy những chuyện đau lòng. Ấy vậy mà ngày nào trên trang báo mạng, trên tivi cũng đưa tin những vụ con cái nhà nghèo, mới 5, 6 tuổi đã mắc ung thư máu; sớm mai vợ chồng chở nhau đi làm cả hai lọt thỏm vào gầm xe công-tơ-nơ. Hoặc thanh niên đi kiếm tiền ở Nhật, ở Hàn mới gom tiền gửi về giúp bố mẹ cất được một tầng lầu, nay đã chết vì nổ bình ga, chết vì ngã từ giàn giáo cao xuống... Nghe, thấy những chuyện như vậy, nước mắt nước mũi tự nhiên cứ tứa ra. Không muốn con cháu nhìn thấy, vội lấy khăn lau lén y như đang làm điều gian trá”.
Sợ chuyện đau lòng, vậy thì nhắc chuyện hả dạ. Trong cuốn sách “Lính già mau nhớ lâu quên”, Tô Hoàng kể lại những hồi ức đầy màu sắc vui nhộn thuở lính trẻ. Có sự vui nhộn mang chút bâng khuâng: “Một đồng đội thông minh láu lỉnh của tôi vào phút chia tay như thế đã bảo người bạn gái nhắm mắt lại và xòe bàn tay ra. Cậu ta rút bút viết chữ gì đó và buộc cô gái hứa sống hứa chết khi cậu ta rời xa trạm mới được xòe tay ra đọc. Thằng quỷ, mày gieo rắc thương nhớ, khổ đau cho cô gái tội nghiệp ấy à? Cậu lính ngửa cổ cười hơ hơ thanh minh: Cậu ấy đã viết tên mình, tên cô ta trong lòng bàn tay nóng ấm kia, giữa hai cái tên cậu ta đặt một dấu cộng, sau hai cái tên đặt một dấu bằng, phép cộng ấy sẽ đưa đến con số tổng là hai chữ “muốn năm”. Cũng dễ đoán ra cô gái sẽ cười, sẽ khóc, sẽ khóc rồi sẽ cười, nhưng trong lòng mãi mãi vẫn là những cảm xúc thật đẹp”.
Và cũng có sự vui nhộn mang chút đáo để: “Giữa đêm đông rét mướt, lính trẻ chuẩn bị sẵn chừng chục bi đông nước suối lạnh ngăn ngắt, bắt lính già tường thuật lại đã ăn nằm với vợ lần đầu như thế nào. Oai oái phân trần rằng tao lấy vợ tảo hôn; rằng buồng vợ chồng tao ở ngay cạnh buồng cha mẹ, giường tre cọt kẹt một chút là nghe tiếng tằng hắng của hai cụ liền; rằng thuở xưa đàn bà mặc quần thắt dải rút, đâu luồn dây thun như thời nay, tao loay hoay gỡ được cái dải rút buộc rối thì gà đã te te gáy sáng rồi; rằng đêm ấy đâu dám thắp đèn nên mô tê có thấy gì đâu... Không khai thật à, không chịu diễn tả tỉ mỉ, cụ thể sao? Chịu được một hay hai, hay ba bi đông nước suối tưới lên mình đây? Thế là đành khai tuốt tuột”.
Tuy nhiên, những kỷ niệm “mau nhớ lâu quên” thường là nỗi ngậm ngùi về đồng đội không có cơ hội chung hưởng hòa bình: “Trong mười một thằng lính Hà Nội tiểu đội tôi mua nón Ba Đồn gửi về cho người yêu đêm qua phà Ròn năm ấy, đã nằm lại trên mảnh đất các chiến trường mất tám thằng. Đứa chết vì đạn bắn thẳng. Đứa chết vì pháo bầy, vì bom tọa độ. Đứa chết do sốt rét ác tính. Cũng có đứa chết tức tưởi vì bị cây đổ đè vỡ xương chậu trong mùa phát nương trồng sắn chống đói cuối năm 1969.
Vài đứa sống sót trở về Hà Nội, như hẹn ước với nhau, không bao giờ dám mở miệng nhắc lại chuyện đã mua những chiếc nón Ba Đồn gửi cho người yêu thuở nào. Nhớ cả đấy, nhưng nhắc để làm gì? Những người bạn gái của chúng tôi đều đã nhận được những chiếc nón lá Ba Đồn. Nhưng chiến tranh kéo quá dài mà tuổi xuân thì có hạn. Trách móc chị này, em kia không thủy chung chả cố chấp lắm sao? Dăm ba người tình của những thằng bạn xấu số khóc lóc, vật vã đến võ vàng, tiều tụy cả năm ròng sau ngày nhận được giấy báo tử người yêu chết trận, các chị các em châm lửa đốt chiếc nón đã ngả vàng đi, để bước chân sang một bến đò khác, để lấy chồng, mà sinh con đẻ cái, mà làm bà nội bà ngoại”.
Cuốn sách ở tuổi 85 của nhà văn Tô Hoàng. Ảnh: TL.
Người lính già Tô Hoàng thực sự có một trí nhớ đáng nể. Những câu chuyện thời khói lửa được ông kể lại thật chi tiết và thật tỉ mỉ. Đó là những câu chuyện ít được hoặc chưa từng xuất hiện trên báo chí và văn chương như “Thời chiến rất cần đến cố vấn tình ái”, “Sex với lính tráng cánh bắc Kon Tum” hoặc “Ở rừng, ngày mưa, xem phim cởi truồng”.
Một mảng ký ức đậm đặc của người lính già Tô Hoàng được dành riêng cho những bạn bè viết lách cùng thế hệ, như Đỗ Chu, Tô Đức Chiêu, Hà Đình Cẩn... Đặc biệt, bằng trải nghiệm của người lính già gắn bó Trường Sơn suốt 10 năm thanh xuân, nhà văn Tô Hoàng có cách hiểu thơ Phạm Tiến Duật không giống phần đông độc giả và giới phê bình.
Người lính già Tô Hoàng cho rằng, cái tài tình của Phạm Tiến Duật là nhìn ra trong nét sinh hoạt bình thường nơi chiến trường có một điều gì rất thơ, rất đẹp, lại giàu tính thẩm mỹ. Ví dụ, câu thơ “nước khe cạn bướm bay lèn đá” được nhà văn Tô Hoàng phân tích: “Ừ thì dưới khe không còn nước bướm bay ra chứ sao? Bạn trẻ có thể bình thản tiếp nhận câu thơ này, nhưng cánh lính già chúng tôi thì hiểu khác hơn. Vào những ngày mưa rừng tầm tã, suối khe ào ạt nước chảy thì trong rừng không hề có bướm. Và chỉ khi suối khe cạn nước, tức mùa khô đã tới, những đàn bướm rừng từ đâu mới túa về. Và những cánh bướm nhiều sắc màu cùng mùa khô, với Trường Sơn, với các mảnh đất chiến trường khác, là thời điểm náo nức, chộn rộn, cũng là những tuần, những ngày rạo rực, vui buồn lẫn lộn nhất, nghĩ ngợi nhiều nhất trong một năm, khi sắp phải lựa chọn giữa sự sống và cái chết, tức “thời điểm làm ăn” khi trận mạc lại bắt đầu”.
