Ngổn ngang Hà Nội: [Bài cuối] Cuộc đại di dân

Bình thường mới

Sau gần 20 năm đi vào hoạt động, khu tái định cư Thượng Thanh mang một diện mạo khang trang. Người dân bị ảnh hưởng bởi dự án đường quốc lộ 5 kéo dài đoạn qua Đông Anh và các địa phương lân cận bắt đầu chuyển về đây từ năm 2007, nhận đất nền rồi dựng nhà.

Đường nội khu được quy hoạch sẵn trước khi những căn nhà đầu tiên mọc lên. Trường mầm non, trường tiểu học và sân chơi cũng hình thành cùng với các dãy nhà ba, bốn tầng. Cái ao cũ nằm ở cuối khu được kè lại, mở rộng thành hồ điều hòa nhỏ. Từ đây vào trung tâm Hà Nội qua cầu Chương Dương chỉ mất khoảng 10 phút đi xe máy.

Ông Nguyễn Thanh Sơn (sinh năm 1963, tổ trưởng tổ 21, phường Việt Hưng, thành phố Hà Nội) nhớ lại những ngày đầu cả tổ dân phố chỉ có chưa đến 200 hộ. Đến nay, con số này đã tăng lên khoảng 1.200 hộ dân.

“Nói đúng ra thì bây giờ là hơn”, ông Sơn nói. “Đời sống tốt hơn trước”.

Cái “hơn” mà ông nhắc đến không chỉ là nhà cửa khang trang hơn hay đường sá rộng hơn. Đó là khi một khu tái định cư bắt đầu có nhịp sống riêng. Có tiệm tạp hóa ở góc đường. Có tiếng trẻ con đi học về mỗi buổi chiều. Có những ván cờ tướng với vài ông già ngồi quây quanh dưới hiên nhà.

Nhưng để có được sự ổn định ấy, Thượng Thanh cũng đã mất gần hai chục năm. Còn với nhiều khu tái định cư mới hình thành, cảm giác chông chênh vẫn hiện rõ trong những câu chuyện về chỗ ở, sinh kế và cuộc sống phía trước.

Khu tái định cư Thư Lâm, xã Thư Lâm, thành phố Hà Nội, đang được chuẩn bị cho khoảng 800 hộ dân phường Hồng Hà di dời để phục vụ dự án cầu Trần Hưng Đạo, cầu Tứ Liên và các dự án hạ tầng quanh khu vực Hồ Gươm. Hiện khu này mới có khoảng 300 lô đất ở phía ngoài. Phần còn lại nằm sâu hơn trong xã.

Dù chưa chuyển đến sinh sống, một vài hộ dân đã bắt đầu ký gửi bán đất tái định cư. Ông Lê Văn Vinh (sinh năm 1973, đại diện Văn phòng Bất động sản Lê Vinh, đặt ngay tại khu tái định cư Thư Lâm) cho biết, đã có người rao bán với giá khoảng 75 đến 80 triệu đồng một mét vuông.

Từ Hồng Hà đến đây cách khoảng 20km. Với nhiều người, đó không chỉ là chuyện đi xa hơn, mà còn là việc phải rời khỏi nơi mình đã sống hàng chục năm, rời những mối quan hệ quen thuộc để bắt đầu lại ở một nơi hoàn toàn mới.

Khu tái định cư nằm gần làng nghề Vân Hà, nơi có hoạt động buôn bán khá sôi động và dân cư đông đúc. Trường tiểu học và trường mầm non cũng chỉ cách khu nhà ở chưa đến 2km. Những điều kiện cơ bản cho một cuộc sống mới đang dần hình thành.

Dù vậy, điều khiến nhiều người băn khoăn không chỉ là quãng đường xa hơn. Đó còn là việc phải rời khỏi nơi mình đã sống nhiều chục năm, rời những mối quan hệ quen thuộc và bắt đầu lại ở một nơi hoàn toàn mới.

Nhưng nhìn vào cách người dân ở Thượng Thanh dần ổn định cuộc sống, nhiều người ở Thư Lâm cũng có lý do để hy vọng. Sau gần 20 năm, nơi từng là khu tái định cư nay đã thành một khu dân cư đông đúc, có hàng quán, trường học và nhịp sống riêng của nó.

Một khu tái định cư có thể được xây lên rất nhanh bằng bê tông và đường sá. Nhưng để trở thành một nơi chốn thật sự, nơi đó cần thời gian để người dân quen đường, quen xóm, mở cửa mỗi sáng và tiếp tục cuộc sống như họ từng sống trước đây.

Những đại dự án thay đổi diện mạo Thủ đô

Những gì đang xảy ra ở Vạn Kiếp, ở Chính Kinh, ở Hoàng Cầu, ở phường Hồng Hà không phải là những sự kiện riêng lẻ. Chúng là những mảnh nhỏ của một cuộc tái cấu trúc đô thị lớn nhất trong lịch sử Thủ đô, một cuộc kiến thiết mà quy mô của nó chỉ có thể nhìn thấy rõ khi bước ra khỏi từng con ngõ, ngước nhìn lên bản đồ toàn thành phố.

Chỉ trong năm 2025, bảy cây cầu bắc qua sông Hồng đồng loạt khởi công: Tứ Liên, Trần Hưng Đạo, Ngọc Hồi, Thượng Cát, Vân Phúc, Hồng Hà, Mễ Sở.

Trong giai đoạn 2021 đến 2025, riêng hạ tầng giao thông Hà Nội đã được bố trí hơn 332.500 tỷ đồng, chiếm hơn 65% tổng vốn đầu tư công của thành phố trong cùng kỳ. Còn giai đoạn 2026 đến 2030, vốn đầu tư cho đường bộ lên đến hơn 528.000 tỷ đồng và mục tiêu hoàn thành 100km đường sắt đô thị vào năm 2030, nâng lên 301km vào năm 2035, với tổng nhu cầu vốn gần 1 triệu tỷ đồng.

Bao trùm lên tất cả là Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng, diện tích 11.418ha, tổng mức đầu tư sơ bộ 736.963 tỷ đồng, triển khai từ năm 2026 đến năm 2038. Khoảng 50.000 hộ dân, tương đương 200.000 người, sẽ chịu tác động trực tiếp từ dự án này.

Nhưng con số di dân lớn nhất không nằm ở một dự án riêng lẻ. Theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm vừa được HĐND TP. Hà Nội thông qua tháng 1/2026, trong giai đoạn 2026 đến 2045, Hà Nội đề xuất di dời hơn 860.000 người từ khu vực phía trong Vành đai 3 để tái cấu trúc đô thị. Trong giai đoạn đầu 2026 đến 2035, riêng khu vực sông Hồng sẽ di dời 200.000 người, khu vực Hồ Tây và phụ cận thêm 200.000 người nữa cùng 42.000 người tại một số tuyến phố trong phạm vi Vành đai 3.

Không có thành phố nào trong lịch sử hiện đại Việt Nam từng thực hiện điều này ở quy mô như vậy, trong thời gian ngắn như vậy.

Sự phát triển không bao giờ miễn phí. Câu hỏi không phải là có nên phát triển không, câu trả lời đã rõ và Hà Nội cần phát triển. Vấn đề cần bàn là chi phí của sự phát triển đó được phân bổ như thế nào, giữa những người được hưởng lợi từ con đường mới và những người nhường đất để con đường đó ra đời.

Hà Nội đang thay đổi. Những con đường mới sẽ rút ngắn khoảng cách, những cây cầu mới sẽ nối hai bờ, những khu đô thị mới sẽ đón hàng triệu người đến sống trong điều kiện tốt hơn. Đó là hướng đi đúng và cần thiết. Chỉ có điều, giữa tầm nhìn trên bản đồ quy hoạch và cuộc sống thực của từng hộ dân, luôn có một khoảng cách. Thu hẹp khoảng cách đó, không để ai bị bỏ lại phía sau trong hành trình phát triển chung, có lẽ là bài toán quan trọng nhất mà Hà Nội phải giải.