Amoni Nitrat -"mạch máu" giống cấy mô
Nông nghiệp Việt Nam đang chuyển mình mạnh mẽ từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế nông nghiệp. Trong lộ trình đó, việc làm chủ nguồn giống chất lượng cao, sạch bệnh là ưu tiên hàng đầu. Công nghệ nuôi cấy mô tế bào thực vật (In vitro) chính là nền tảng cốt lõi để hiện thực hóa mục tiêu này.
Amoni Nitrat là hóa chất thiết yếu với ngành giống cấy mô. Ảnh: Trần Trung.
Khác với phương pháp nhân giống truyền thống, nuôi cấy mô cho phép tạo ra hàng triệu cây con đồng nhất về mặt di truyền, sạch virus và có sức sống vượt trội trong thời gian ngắn. Đây là giải pháp duy nhất để phục hồi các giống cây quý hiếm, nhân nhanh các loại cây công nghiệp, cây lâm nghiệp và dược liệu có giá trị kinh tế cao.
Tại Việt Nam, các doanh nghiệp như Công ty Cổ phần Công nghệ Sinh học Cây giống Việt Nam đã đầu tư hàng chục tỷ đồng vào hệ thống phòng thí nghiệm hiện đại. Nhờ đó, người nông dân có được những cây giống “tinh hoa”, giúp giảm chi phí thuốc bảo vệ thực vật, tăng khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu và đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường xuất khẩu như EU, Mỹ hay Nhật Bản.
Tuy nhiên, ít ai biết rằng, để những mầm xanh ấy vươn lên trong ống nghiệm, chúng cần một chế độ dinh dưỡng vô cùng khắt khe và đặc thù. Trong đó, hai hợp chất NH4NO3 (Amoni Nitrat) và KNO3 (Kali Nitrat) được ví như “mạch máu” nuôi dưỡng sự sống.
Trong công thức môi trường MS (Murashige và Skoog) - tiêu chuẩn vàng toàn cầu cho nuôi cấy mô, NH4NO3 và KNO3 chiếm vị trí trung tâm. Chúng cung cấp hai dạng đạm thiết yếu là NH4+ và NO3-. Sự cân bằng giữa hai ion này không chỉ là nguồn dinh dưỡng mà còn là “tín hiệu hóa học” điều khiển quá trình biệt hóa tế bào, hình thành phôi, chồi và rễ.
Thế nhưng, một thực tế nghiệt ngã đang diễn ra: Các doanh nghiệp ngành giống đang “đói” hóa chất này một cách trầm trọng. Nguyên nhân bắt nguồn từ việc NH4NO3 và KNO3 được xếp vào danh mục hóa chất có nguy cơ cháy nổ cao, cần được kiểm soát chặt chẽ để đảm bảo an ninh. Các quy định mới về quản lý hóa chất độc hại, tiền chất thuốc nổ ngày càng siết chặt khiến nhiều đơn vị cung ứng truyền thống đồng loạt ngừng kinh doanh.
Đại diện Công ty Cổ phần Công nghệ Sinh học Cây giống Việt Nam chia sẻ trong nghẹn ngào: “Chúng tôi có giấy phép sản xuất hợp pháp, có đội ngũ chuyên gia trình độ cao, có đơn hàng chờ sẵn nhưng lại đang đứng trước nguy cơ phá sản vì không tìm đâu ra nguồn Amoni Nitrat để pha môi trường dinh dưỡng. Các thủ tục xin cấp phép mua hóa chất hiện nay vô cùng phức tạp, đòi hỏi những chứng nhận mà hầu như chưa đơn vị cung ứng nhỏ lẻ nào đáp ứng được trong bối cảnh mới”.
Đứt gãy nguồn cung Amoni Nitrat đang khiến nhiều doanh nghiệp ngành giống cây mô lâm vào khó khăn. Ảnh: Trần Trung.
Việc thiếu hụt hai loại muối khoáng này không đơn thuần là thiếu phân bón, mà là sự đứt gãy trực tiếp vào quá trình sinh trưởng của cây con trong phòng thí nghiệm. Không có NH4NO3, cây bị vàng lá, rối loạn chuyển hóa, không thể hình thành phôi vô tính. Chu kỳ nhân giống bị gián đoạn đồng nghĩa với việc hàng triệu cây giống đang trong giai đoạn chuyển tiếp sẽ bị hủy bỏ, gây thiệt hại kinh tế không thể đong đếm.
Nguy cơ khủng hoảng ngành giống
Bà Tô Thị Nhã Trầm, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Công nghệ Sinh học Cây giống Việt Nam cho biết thêm, nếu bài toán NH4NO3 không sớm có lời giải, hệ lụy sẽ không dừng lại ở tường rào của các phòng thí nghiệm.
Cần giải pháp cấp bách gỡ khó nguồn cung hoá chất Amoni Nitrat. Ảnh: Trần Trung.
Thứ nhất, đó là sự suy giảm năng lực cạnh tranh quốc gia. Trong khi các đối thủ xuất khẩu nông sản như Thái Lan, Trung Quốc hay các nước khu vực luôn có cơ chế thông thoáng cho nghiên cứu khoa học và sản xuất giống, thì doanh nghiệp Việt lại đang loay hoay với "nút thắt" nguyên liệu đầu vào. Khi không có giống tốt, chất lượng nông sản xuất khẩu sẽ đi xuống, thương hiệu nông nghiệp Việt Nam sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Thứ hai, nguy cơ lệ thuộc vào giống nhập ngoại. Việt Nam từng tự hào về khả năng tự chủ giống cây lâm nghiệp (keo, bạch đàn) hay các loại hoa màu. Nếu các phòng cấy mô trong nước đóng cửa, chúng ta sẽ phải chi hàng triệu USD mỗi năm để nhập khẩu giống, đặt an ninh lương thực và sản xuất nông nghiệp vào thế bị động.
Thứ ba, ảnh hưởng đến chiến lược phát triển cây dược liệu. Đối với các loại cây dược liệu quý, NH4NO3 là nguồn nguyên liệu trực tiếp để tế bào tổng hợp Alkaloid - hoạt chất chính tạo nên giá trị của dược liệu. Thiếu hóa chất này, ngành sản xuất dược liệu công nghệ cao sẽ "chết lâm sàng".
Cần phải khẳng định, việc quản lý chặt chẽ hóa chất nguy hiểm là cần thiết để bảo vệ an ninh quốc gia. Tuy nhiên, quản lý không có nghĩa là thắt chặt đến mức gây nghẽn mạch sản xuất của một ngành kinh tế mũi nhọn.
Chiếu theo Nghị định số 26/2026/NĐ-CP, hóa chất cấm hoặc hóa chất có điều kiện vẫn có thể được sử dụng cho mục đích nghiên cứu khoa học và sản xuất đặc thù nếu đáp ứng các tiêu chuẩn về an toàn, kho bãi và trình độ chuyên môn. Các doanh nghiệp như Công ty Cổ phần Công nghệ Sinh học Cây giống Việt Nam hoàn toàn có đủ năng lực về nhân sự (đội ngũ thạc sĩ, tiến sĩ sinh học) và cơ sở hạ tầng để đáp ứng các quy định này.
Giống là nền tảng của chuỗi giá trị nông nghiệp, còn công nghệ cấy mô giúp nông nghiệp Việt vươn ra thế giới. Ảnh: Trần Trung.
Bà Tô Thị Nhã Trầm kiến nghị, trước thực trạng khẩn cấp này, ngành sản xuất giống cây trồng đang hướng về các cơ quan quản lý với những kiến nghị cụ thể: Cơ chế đặc thù cho ngành giống: Cần xem xét đưa các doanh nghiệp, viện nghiên cứu nuôi cấy mô vào danh mục đối tượng được ưu tiên tiếp cận và mua hóa chất NH4NO3, KNO3 với mục đích sản xuất hợp pháp. Đồng thời, đơn giản hóa quy trình cấp phép: Cần có một quy trình hướng dẫn chi tiết, minh bạch và rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ cho việc mua, vận chuyển và lưu trữ hóa chất phục vụ nông nghiệp công nghệ cao.
"Nhà nước sớm chỉ định đơn vị đủ năng lực vận hành kho bãi hóa chất nguy hiểm làm đầu mối cung ứng cho các phòng thí nghiệm, nhằm tăng hiệu quả quản lý, giám sát và đảm bảo nguồn cung ổn định, không bị gián đoạn", bà Tô Thị Nhã Trầm nhấn mạnh.
Giống là nền tảng của chuỗi giá trị nông nghiệp, còn công nghệ cấy mô giúp nông nghiệp Việt vươn ra thế giới. Vì vậy, cần sớm tháo gỡ vướng mắc quản lý hóa chất để cứu ngành giống và bảo vệ tương lai nông nghiệp.
