Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) vừa công bố báo cáo cho thấy gian lận trong lĩnh vực thủy sản và nuôi trồng thủy sản đang diễn ra rộng khắp và ngày càng tinh vi. Báo cáo không chỉ phác họa các hình thức gian lận phổ biến, mà còn phân tích những công cụ khoa học có thể giúp phát hiện và ngăn chặn tình trạng này.
Một khu chợ bán buôn cá nhộn nhịp. Ảnh: FAO.
Báo cáo “Gian lận thực phẩm trong lĩnh vực thủy sản và nuôi trồng thủy sản” do Ban Thủy sản và Nuôi trồng thủy sản của FAO phối hợp với Trung tâm Hỗ trợ Kỹ thuật Hạt nhân trong Thực phẩm và Nông nghiệp của FAO/IAEA thực hiện. Trong bối cảnh ngành thủy sản toàn cầu trị giá khoảng 195 tỷ USD, vấn đề gian lận không chỉ là câu chuyện thương mại mà còn liên quan đến an toàn thực phẩm và bảo tồn nguồn lợi.
Theo báo cáo, hiện chưa có ước tính chính thức về quy mô gian lận toàn cầu. Tuy nhiên, các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy khoảng 20% giao dịch có thể liên quan đến một dạng gian lận nào đó, cao hơn đáng kể so với nhiều lĩnh vực thực phẩm khác, do sự đa dạng rất lớn của các loài hải sản.
Những chiêu trò đánh tráo và hệ quả phía sau
Theo báo cáo trên, gian lận thủy sản là “hành vi cố ý nhằm lừa dối người khác”. Hệ quả của nó có thể ảnh hưởng đến đa dạng sinh học, sức khỏe con người hoặc sự minh bạch của thị trường.
Các hình thức gian lận rất đa dạng. Có trường hợp pha trộn, như thêm chất tạo màu để cá ngừ trông tươi hơn; hàng giả, ví dụ tôm làm từ hợp chất gốc tinh bột; hay mô phỏng, khi surimi được đóng gói giống thịt cua. Thay thế loài cũng phổ biến, như bán cá rô phi dưới tên cá hồng. Một số sản phẩm bị ghi nhãn sai về nguồn gốc, tính bền vững hoặc ngày hết hạn. Có trường hợp che giấu việc đánh bắt vượt hạn ngạch hoặc thêm nước để tăng trọng lượng và giá bán.
Động cơ kinh tế thường là yếu tố chính. Việc bán cá hồi Đại Tây Dương, phần lớn là nuôi, dưới nhãn cá hồi Thái Bình Dương đánh bắt tự nhiên có thể mang lại lợi nhuận gần 10 USD mỗi kilogram. Cá vược nuôi nếu gắn nhãn xuất xứ từ Ý có thể được bán với giá cao gấp hai đến ba lần so với cùng loại cá từ Hy Lạp hoặc Thổ Nhĩ Kỳ.
Một số hành vi gian lận còn tiềm ẩn rủi ro sức khỏe. Một số loài cá không phù hợp để ăn sống, và việc đông lạnh lại nhiều lần có thể làm tăng nguy cơ phát triển vi khuẩn. Bên cạnh đó, việc che giấu nguồn gốc địa lý hoặc việc đánh bắt vượt hạn ngạch có thể đe dọa tính bền vững của nguồn lợi thủy sản.
Dù hàng nghìn nghiên cứu đã được thực hiện ở hầu hết các châu lục, vẫn chưa có nghiên cứu nền tảng đủ mạnh để xác định chính xác mức độ phổ biến toàn cầu. Việc tiêu thụ hơn 12.000 loài hải sản, cùng sự thiếu thống nhất về định nghĩa pháp lý, khiến việc ước tính trở nên phức tạp.
Một số khảo sát cho thấy có tới 30% sản phẩm hải sản tại nhà hàng có thể bị dán nhãn sai. Báo cáo trích dẫn các trường hợp từ Mỹ Latinh, Trung Quốc đến Liên minh châu Âu. Tại Hoa Kỳ, dù có thể tới một phần ba sản phẩm không đúng với nhãn mác, nhưng chưa đến 1% hàng nhập khẩu được kiểm tra.
Giải bài toán gian lận bằng công nghệ và hợp tác
Trước tính chất phức tạp của vấn đề, báo cáo nhấn mạnh vai trò của khoa học và hợp tác đa bên. Các kỹ thuật như xét nghiệm miễn dịch liên kết enzyme, phân tích đồng vị ổn định, cộng hưởng từ hạt nhân, huỳnh quang tia X di động và mô hình học máy có thể hỗ trợ xác định nguồn gốc và thành phần sản phẩm.
Khác biệt về thành phần axit béo có thể phân biệt cá nuôi và cá hoang dã; tỷ lệ carbon và nitơ giúp truy tìm nguồn gốc địa lý. Mã vạch DNA cũng được sử dụng để phát hiện thay thế loài.
Một cuộc điều tra tại Los Angeles (Mỹ) cho thấy tỷ lệ ghi nhãn sai thấp ở nhà máy chế biến, trung bình tại cửa hàng tạp hóa và cao nhất ở nhà hàng sushi. Nhờ sáng kiến hợp tác giữa giới học thuật, doanh nghiệp và cơ quan quản lý, kết hợp giáo dục và thử nghiệm định kỳ, tình trạng ghi nhãn sai trong khu vực đã giảm hai phần ba trong vòng 10 năm.
FAO khuyến nghị yêu cầu ghi nhãn, bắt buộc ghi tên khoa học khi có thể và tăng cường hệ thống truy xuất nguồn gốc. Cùng với Ủy ban Codex Alimentarius, tổ chức này đang thúc đẩy xây dựng các tiêu chuẩn quốc tế nhằm chống gian lận thực phẩm. Thông qua Trung tâm Hỗ trợ Kỹ thuật Hạt nhân trong Thực phẩm và Nông nghiệp của FAO/IAEA, FAO cũng hỗ trợ kỹ thuật cho các quốc gia muốn nâng cao năng lực kiểm nghiệm.
