Hành trình bảo tồn, khôi phục vùng dược liệu Sìn Hồ của Tẩn Mý Dao

Liên kết phát triển gần 20ha cây đương quy

Đến khu 1, xã Sìn Hồ (tỉnh Lai Châu), không khó để hỏi đường đến nhà chị Tẩn Mý Dao, người phụ nữ dân tộc Dao nhiều năm gắn bó với nghề chữa bệnh bằng thuốc Nam ở vùng cao. Nhà chị lúc nào cũng có người ra vào, từ già đến trẻ.

Chị Dao lúc nào cũng tất bật từ sáng sớm tới chiều tối. Khi thì cặm cụi bốc thuốc, lúc lại ra nương kiểm tra những luống cây dược liệu đang vào vụ. Sau nhiều năm gây dựng, chị đã thành lập HTX Mý Dao cùng bà con liên kết phát triển gần 20ha cây đương quy trên các sườn núi ở Sìn Hồ.

Gia đình chị nhiều đời làm nghề thuốc Nam. Từ nhỏ, chị đã theo chân người lớn vào rừng tìm cây thuốc, quen thuộc từng loại lá, loại rễ mọc trên núi cao. Những chuyến đi thường bắt đầu từ sáng sớm, men theo các khe đá lạnh và những cánh rừng già quanh Sìn Hồ.

Có lẽ từ những năm tháng ấy mà trong thời gian đại học, bạn bè thường gọi chị bằng cái tên “thần y”. Mỗi khi có người đau nhức xương khớp hay mỏi cơ, chị lại tìm lá thuốc, chế biến để mọi người vừa đắp, vừa uống.

Tiếng lành đồn xa, chị gặp anh Giàng Xuân Cường, chàng trai người Mông quê ở Mường Khương, Lào Cai. Thời điểm đó, anh Cường bị đau thần kinh tọa, đi nhiều nơi chữa trị bằng cả Đông và Tây y nhưng không cải thiện nhiều. Sau khi dùng bài thuốc ngâm của người Dao do chị Dao bốc và hướng dẫn sử dụng, tình trạng mới dần thuyên giảm.

Để làm thuốc cho anh Cường, chị Dao nhiều lần vào rừng tìm các loại dược liệu như đương quy, bách quản, tam huyết, thanh táo, thiên niên kiện, tân quy… Có những hôm trời mưa, đường núi trơn trượt, chị vẫn đi từ sớm, men theo các khe đá để tìm đủ loại thuốc.

Những bó lá sau khi hái được buộc cẩn thận bằng dây rừng rồi mang về phơi hoặc đun thành từng thang thuốc. Mỗi lần gửi thuốc xuống cho anh Cường, chị lại nắn nót ghi từng mẩu giấy nhỏ hướng dẫn cách dùng, cách ngâm. Mối lương duyên của họ cũng bắt đầu từ những gói thuốc như thế, rồi họ gắn bó cùng nhau trên hành trình bền bỉ vượt núi tìm dược liệu.

“Nhiều lần vào rừng tìm thuốc cho chồng rồi cho người quen trong vùng, tôi nhận ra nguồn cây thuốc tự nhiên ngày càng ít, hành trình tìm dược liệu cũng ngày một xa. Nhiều cây bị đào cả gốc. Cứ vào rừng hái mãi mà không trồng thì cây cũng hết”, chị Dao tâm sự.

Từ suy nghĩ đó, chị bắt đầu trồng cây dược liệu trên nương để chủ động nguồn nguyên liệu làm thuốc Nam lâu dài thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào cây mọc tự nhiên trong rừng. Chị chọn cây đương quy làm chủ đạo bởi dễ trồng và phù hợp với nhiều bài thuốc Nam của chị.

Đương quy là loại cây khó tính. Đất chai cứng khiến cây chậm phát triển, còn dùng quá nhiều phân hóa học thì củ dễ thối hoặc rỗng ruột. Đất quá khô cây lớn chậm, nhưng úng nước lại khiến rễ hỏng rất nhanh. Cây cũng không thể trồng liên tục nhiều năm trên cùng một diện tích vì dễ bị thối rễ. Khi nhổ lên khỏi mặt đất, phần củ vàng nhạt tỏa ra thứ hương ngai ngái đặc trưng, bám rất lâu trên tay người thu hái.

Vụ đầu tiên, chị đầu tư hơn 100 triệu đồng để mua cây giống và làm đất. Đầu tiên chị bón lót phân chuồng ủ hoai mục, sau gần 1 tháng bắt đầu đưa cây con xuống trồng. Đất được lên luống cao để tránh đọng nước, mặt luống phủ nilon nhằm giữ ẩm và hạn chế cỏ dại. Đặc biệt, chị không sử dụng các thuốc hay phân hóa học mà để cây phát triển tự nhiên.

Theo chị, 1ha đương quy chăm sóc tốt có thể đạt khoảng 10 tấn củ. Tuy nhiên, điều quan trọng nhất không nằm ở sản lượng mà ở chất lượng đất. “Nếu làm nhanh, dùng nhiều phân hóa học thì vài vụ là đất hỏng”, chị nói.

Bởi vậy, những hộ liên kết với HTX Mý Dao đều được hướng dẫn luân canh cây trồng. Sau khoảng 3 năm trồng đương quy, đất phải chuyển sang trồng lúa hoặc ngô một thời gian để phục hồi.

Loại cây này mang lại giá trị kinh tế cao hơn nhiều lần cây ngô. Sau khoảng 8 - 10 tháng trồng, củ có thể nặng hơn 0,5 đến gần 1kg nếu được chăm sóc đúng kỹ thuật. Giá bình quân củ tươi dao động từ 30.000 - 50.000 đồng/kg, sau khi phơi khô, thái lát giá có thể hơn 300.000 đồng/kg.

Hướng tới cây trồng chủ lực

Vừa bán củ tươi, chị Dao vừa mở phòng khám Đông y bằng các bài thuốc gia truyền của người Dao. Trong căn nhà gỗ nằm cạnh nương dược liệu, những bó lá thuốc được phơi kín, còn các loại củ, thân cây xếp đầy trong những bao tải dọc tường.

Sau nhiều năm nghiên cứu, sản phẩm thuốc ngâm Mý Dao ra đời, trở thành dấu mốc quan trọng với HTX Mý Dao. Bài thuốc được bào chế từ hơn 19 loại thảo dược trên cao nguyên Sìn Hồ, kết hợp giữa kinh nghiệm gia truyền của người Dao và quy trình sản xuất hiện đại. Từ các loại lá hái trên núi, dược liệu được sơ chế, sấy khô rồi phối trộn theo tỷ lệ trước khi ra thị trường.

Hiện HTX phát triển 3 dòng sản phẩm gồm thuốc uống, thuốc tắm và tinh dầu xoa bóp phục vụ nhu cầu chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ lưu thông khí huyết, giảm đau xương khớp và chăm sóc phụ nữ sau sinh. Năm 2019, bài thuốc được Sở Y tế Lai Châu công nhận, đến 2020 đạt chứng nhận OCOP 3 sao. Mỗi năm, HTX cung cấp khoảng 40 tấn dược liệu tươi ra thị trường, đồng thời đầu tư hệ thống sấy công suất lớn để phát triển các sản phẩm chế biến sâu như cao tinh dầu, thuốc xoa bóp và dược liệu khô.

Theo ông Trần Văn Tuyển, Trưởng Phòng Kinh tế xã Sìn Hồ, địa phương đang định hướng phát triển dược liệu thành một trong những cây trồng chủ lực ở vùng cao, đặc biệt tại các xã có khí hậu lạnh quanh năm như các tiểu khu Sà Dề Phìn, Tả Phìn hay Phăng Sô Lin. Tổng diện tích dược liệu khoảng 313,5ha, riêng đương quy khoảng 70ha.

Sìn Hồ từng là vùng dược liệu lớn của Lai Châu nói riêng và khu vực Tây Bắc nói chung. Những năm 1970 - 1980, đương quy, atiso, cát cánh hay đỗ trọng phủ kín nhiều sườn đồi.

“Trước đây người dân chủ yếu làm nhỏ lẻ, ít tiếp cận kỹ thuật nên củ nhỏ, chất lượng thấp, bán mất giá. Sau này các nông trường giải thể, bà con lại quay về trồng ngô và lúa nương”, ông Tuyển nói thêm.

Trọng định hướng phát triển kinh tế của xã, nông nghiệp xanh là trụ cột quan trọng, trong đó chính quyền xã đã và đang tăng cường vận động người dân thay đổi phương thức canh tác, hạn chế thuốc bảo vệ thực vật, chuyển sang sản xuất an toàn và hình thành các chuỗi liên kết tiêu thụ.

“Xã Sìn Hồ không mở rộng diện tích dược liệu ồ ạt mà tập trung nâng chất lượng sản phẩm, xây dựng vùng nguyên liệu ổn định và phát triển chế biến sâu để tăng giá trị. Mô hình liên kết sản xuất cây dược liệu cũng giúp nhiều hộ dân tăng thêm thu nhập, trung bình đạt từ 40 - 50 triệu đồng/năm. Những mô hình như của chị Mý Dao sẽ được nhân rộng trong thời gian tới”, ông Trần Văn Tuyển cho hay.