Đưa rừng về vườn cà phê

Cải thiện môi trường, đa dạng nguồn thu

Ông Nguyễn Văn Tuấn, thôn Doa Củ, xã Hướng Phùng, tỉnh Quảng Trị cho biết, những năm gần đây, phong trào trồng cà phê có cây che bóng tại địa phương phát triển mạnh. Thay vì trồng cà phê Arabica độc canh, người dân chuyển hướng sang trồng dưới các loại cây che bóng, cây ăn quả, sử dụng phân bón hữu cơ, thuốc trừ sâu sinh học. Điều bất ngờ là năng suất cà phê ổn định hơn, giá bán và hiệu quả kinh tế cao hơn hẳn so với trồng cà phê độc canh.

“Nếu không có cây che bóng, năng suất, sản lượng thất thường. Năm được mùa thì 15 - 17 tấn, mất mùa chỉ còn 7 - 10 tấn/ha. Giờ có cây che bóng, năng suất ổn định hơn. Vườn cà phê nhà tôi năm mất mùa cũng được 18 tấn/ha, được mùa thì 20 - 22 tấn/ha. Cà phê trồng dưới tán cây che bóng cho quả chín mọng, bán giá cao hơn, không có cây che bóng quả nám, hái bán cà xô thôi”, ông Tuấn chia sẻ.

Bà Lương Ngọc Trâm, Giám đốc Công ty TNHH Pun Coffe cho hay, những năm gần đây, doanh nghiệp có xu hướng thu mua cà phê chất lượng cao để chế biến cà phê đặc sản. Trồng cà phê dưới tán rừng quả chín đỏ, luôn được thu mua với giá cao hơn cà phê canh tác theo phương thức truyền thống từ 5 - 6 nghìn đồng/kg. Cà phê trồng dưới tán rừng cho quả chín chậm, hàm lượng đường tự nhiên cao, cây cà phê có sự cạnh tranh với cây trồng khác nên có tác động tích cực đến lượng vị, phức hợp các giải hương.

“Mật độ cây cà phê giảm xuống so với phương thức canh tác truyền thống nên năng suất một số vườn giảm 5 - 10% nhưng rất ổn định. Bên cạnh bán với giá cao hơn, người trồng cà phê có thể đa dạng hóa nguồn thu từ cây ăn quả, nuôi ong lấy mật… Quan trọng nhất vẫn là lợi ích về môi trường và chất lượng nông sản, đó mới là mục tiêu hướng tới của nông nghiệp bền vững”, bà Trâm cho hay.

Ông Phan Ngọc Long, Phó Chủ tịch UBND xã Hướng Phùng cho biết, toàn xã hiện có gần 3 nghìn ha cà phê, chiếm 60 - 70% tổng diện tích cà phê của huyện Hướng Hóa (cũ). Đến thời điểm này đã có 600 hộ dân đăng ký tham gia trồng cà phê sinh thái và cải thiện rừng tự nhiên với tổng diện tích đã thực hiện gần 100ha.

Sự tham gia của doanh nghiệp thông qua các chương trình, dự án sẽ tiếp thêm động lực để người trồng cà phê nhân rộng mô hình, hướng tới thị trường thế giới với giá trị ngày càng cao hơn.

“Địa phương sẽ tiếp tục tuyên truyền, vận động bà con sản xuất cà phê theo hướng sinh thái và hữu cơ để có nguyên liệu chế biến sản phẩm xuất khẩu ngày càng nhiều hơn. Đó là hướng đi bền vững trong sản xuất nông nghiệp nói chung và ngành hàng cà phê nói riêng tại Hướng Phùng. Thời gian tới, chúng tôi mong các chương trình, dự án tiếp tục hỗ trợ tập huấn chuyên sâu, đầu tư cây giống để bà con mở rộng diện tích cà phê nông - lâm kết hợp”, ông Long cho hay.

Bước chuyển lớn về tư duy

Bà Lương Ngọc Trâm, Giám đốc Công ty TNHH Pun Coffe cho biết, nắm bắt nhu cầu của thị trường thế giới về truy xuất nguồn gốc nông sản, sản xuất đáp ứng các tiêu chí cải thiện rừng tự nhiên, từ năm 2022, Công ty đã có sự chuyển hướng trong tư duy. Thay vì thu mua cà phê trồng theo phương thức truyền thống để chế biến, Công ty liên kết với hàng trăm hộ dân để trồng cà phê có cây che bóng. Đến nay, 10 nghìn cây che bóng các loại đã được Công ty triển khai trồng xen tại các vườn cà phê của người dân.

Nhiều hộ dân đã chuyển từ độc canh cà phê sang đa canh, đa tầng tán để tạo bóng mát, giữ độ ẩm, chống xói mòn, hạn chế sâu bệnh. Quá trình canh tác, nông dân không sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật độc hại. Vỏ cà phê sau chế biến cùng phụ phẩm được ủ thành phân hữu cơ vi sinh để bón lại cho cây trồng.

“Chúng tôi lựa chọn nhóm cây họ đậu, cây bản địa hoặc các loại cây có tinh chất dầu như muồng đen, sưa, lim xanh, re hương… vừa có giá trị cải tạo đất vừa ngăn ngừa các loại côn trùng hại cà phê để cấp cho bà con trồng. Sau một thời gian trồng cây che bóng, bà con sẽ có thu nhập từ các loại cây này”, bà Trâm cho hay.

Khi phong trào trồng cà phê không gây mất rừng bắt đầu manh nha, người dân xã Hướng Phùng lại được tiếp thêm động lực. Năm 2023, từ nguồn viện trợ không hoàn lại của Chương trình Đối tác kinh doanh xanh Danida (Đan Mạch), Tổ chức quốc tế về Bảo tồn thiên nhiên tại Việt Nam (WWF) triển khai Dự án "Sản xuất cà phê sinh thái và cải thiện rừng tự nhiên tại huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị" (cũ), nay là các xã Hướng Phùng, Khe Sanh, Tân Lập… với tổng mức đầu tư gần 30 tỷ đồng, thời gian thực hiện từ năm 2023 - 2027. Công ty TNHH Slow Việt Nam đồng hành cùng nông dân xây dựng chuỗi cung ứng, bao tiêu và cam kết xuất khẩu cà phê Arabica chất lượng cao.

Dự án hướng đến mục tiêu chuyển 2.500ha cà phê Arabica độc canh sang canh tác nông - lâm kết hợp, 18.000ha rừng tự nhiên được bảo vệ, 2.000 hộ sản xuất nhỏ (chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số Bru - Vân Kiều) được hỗ trợ phát triển chuỗi liên kết bền vững, tăng thu nhập trung bình 40% cho các hộ tham gia.

Bên cạnh đó, trong thời gian thực hiện, Dự án kỳ vọng sản xuất, chế biến sâu và xuất khẩu 1.000 tấn cà phê nhân Arabica chất lượng cao. Đây là những mục tiêu thiết thực giúp người trồng cà phê từng bước thay đổi cuộc sống, đưa ngành hàng cà phê tỉnh Quảng Trị đạt được các mục tiêu tăng trưởng bền vững trong tương lai.

“Bà con đã nhận thức được lợi ích của việc trồng cà phê dưới tán rừng mang lại hiệu quả rất cao, tăng năng suất ổn định qua từng năm. Bà con ngày càng có ý thức phát triển trồng cây che bóng”, ông Phạm Song Toàn, Nhóm trưởng Nhóm cà phê Bụt Việt, xã Hướng Phùng phấn khởi.

Các chương trình, dự án đã góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế đi đôi với bảo tồn, quản lý, cải thiện rừng tự nhiên. Người trồng cà phê đã từng bước thay đổi nhận thức, cách làm. Đây là yếu tố quan trọng để cà phê tại xã Hướng Phùng, Khe Sanh, Tân Lập của tỉnh Quảng Trị giữ vững thương hiệu đặc sản để hội nhập sâu rộng vào thị trường quốc tế.