Đưa kỹ năng phòng chống thiên tai vào học đường

Sáng 21/7, TP.HCM tổ chức khóa tập huấn lồng ghép kiến thức phòng chống thiên tai vào học đường dành cho giáo viên tiểu học và trung học cơ sở. Chương trình do Chi cục Thủy lợi TP.HCM phối hợp với Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường TP.HCM tổ chức nhằm trang bị kiến thức, kỹ năng ứng phó và xây dựng môi trường học đường an toàn trước thiên tai.

Học sinh cần được trang bị kỹ năng sinh tồn trước thiên tai

Những trận lũ quét ở Làng Nủ, mưa lũ lịch sử tại miền Trung hay các vụ sạt lở nghiêm trọng ở miền núi phía Bắc thời gian qua cho thấy thiên tai đang diễn biến ngày càng cực đoan, bất thường và khó dự báo hơn trước. TP.HCM sau khi mở rộng địa giới hành chính cũng đang phải đối mặt với nhiều loại hình thiên tai từ bão, triều cường, ngập lụt đến sạt lở, xâm nhập mặn, thậm chí nguy cơ động đất và sóng thần.

Trong bối cảnh đó, việc giáo dục kiến thức phòng chống thiên tai cho học sinh không còn là hoạt động ngoại khóa mang tính phong trào mà cần được nhìn nhận như một nội dung giáo dục thiết yếu.

Ông Võ Quốc Cường, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi TP.HCM cho rằng: "Ở bậc tiểu học và trung học cơ sở, việc trang bị kiến thức, kỹ năng phòng ngừa và ứng phó thiên tai không chỉ giúp giáo viên vận dụng hiệu quả trong trường học mà còn góp phần nâng cao nhận thức cho thế hệ học sinh - những chủ nhân tương lai trong công tác phòng, chống thiên tai", ông Cường nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia, giảm thiểu thiệt hại do thiên tai không chỉ phụ thuộc vào các công trình hạ tầng hay thiết bị hiện đại mà trước hết nằm ở năng lực ứng phó của mỗi cá nhân.

TS Cấn Thu Văn, Trưởng khoa Khí tượng Thủy văn và Tài nguyên nước, Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường TP.HCM nhận định, giải pháp hiệu quả nhất để giảm thiểu thiệt hại do thiên tai chính là giáo dục.

"Học sinh cần được trang bị kỹ năng thoát hiểm, kỹ năng sinh tồn, kỹ năng tự bảo vệ bản thân. Những kỹ năng ấy phải trở thành phản xạ tự nhiên khi các em đối mặt với nguy hiểm", ông Văn chia sẻ.

Thực tế cho thấy, nhiều vụ tai nạn thương tâm xảy ra không phải vì thiên tai quá lớn mà do thiếu kiến thức và kỹ năng xử lý tình huống. Một học sinh không biết tránh trú khi có dông sét, không nhận diện nguy cơ sạt lở hay vô tư vui chơi tại khu vực ngập sâu có thể đối diện với rủi ro rất lớn.

Theo TS Cấn Thu Văn, mục tiêu của giáo dục phòng chống thiên tai không phải khiến học sinh sợ hãi mỗi khi nghe tin có mưa bão, mà giúp các em hiểu rằng thiên tai là hiện tượng tự nhiên và hoàn toàn có thể giảm thiểu thiệt hại nếu có sự chuẩn bị từ trước.

Quan trọng hơn, mỗi học sinh được trang bị kiến thức sẽ trở thành một "tuyên truyền viên" trong gia đình và cộng đồng.

"Nếu mỗi học sinh đều biết cách phòng tránh thiên tai thì các em không chỉ bảo vệ được chính mình mà còn lan tỏa kiến thức đó đến gia đình và cộng đồng", TS Cấn Thu Văn nhấn mạnh.

Học sinh cần biết không đi qua vùng ngập sâu, không trú dưới gốc cây khi có dông sét, biết chuẩn bị khi có bão, biết nhận diện dấu hiệu sạt lở hoặc những thay đổi bất thường của thời tiết. Những kỹ năng tưởng chừng đơn giản này lại có thể cứu sống các em trong những tình huống khẩn cấp.

Từ bài học trên lớp đến văn hóa an toàn trong trường học

Không ít người cho rằng giáo dục phòng chống thiên tai đơn thuần là việc bổ sung thêm một vài tiết học lý thuyết. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, mục tiêu lớn hơn là hình thành một "văn hóa an toàn" ngay từ môi trường học đường.

Theo khuyến nghị của UNESCO, UNICEF và Khung hành động Sendai về giảm nhẹ rủi ro thiên tai, giáo dục phòng chống thiên tai cần dựa trên ba trụ cột gồm: trang bị kiến thức, rèn luyện kỹ năng ứng phó và xây dựng môi trường học đường an toàn. Đây cũng là định hướng mà TP.HCM đang triển khai.

Thay vì xây dựng một môn học riêng, kiến thức phòng chống thiên tai có thể được lồng ghép vào nhiều môn học khác nhau như Địa lý, Khoa học tự nhiên, Giáo dục công dân, hoạt động trải nghiệm hoặc kỹ năng sống.

Kinh nghiệm từ Nhật Bản cho thấy, điều quan trọng không nằm ở số tiết học mà ở phương pháp giáo dục. Học sinh được tham gia diễn tập định kỳ, thực hành các tình huống giả định và hình thành phản xạ ứng phó thông qua trải nghiệm thực tế.

Tại Hoa Kỳ, ngay từ đầu năm học, học sinh đã được hướng dẫn xây dựng kế hoạch ứng phó khẩn cấp cho bản thân và gia đình, biết nơi trú ẩn an toàn và cách liên lạc khi xảy ra thiên tai.

Đối với Việt Nam, điều này hoàn toàn có thể triển khai thông qua các hoạt động phù hợp với điều kiện thực tế.

Theo TS Cấn Thu Văn, giáo viên có thể tổ chức các cuộc thi tìm hiểu thiên tai, diễn tập sơ tán, đóng vai xử lý tình huống, hướng dẫn học sinh xây dựng "túi khẩn cấp", vẽ sơ đồ thoát hiểm của trường học hoặc tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên đề. Những hoạt động này không đòi hỏi kinh phí lớn nhưng giúp học sinh ghi nhớ lâu và hình thành kỹ năng thực hành hiệu quả.

Quan trọng hơn, mỗi trường học cần xây dựng và thường xuyên rà soát kế hoạch phòng chống thiên tai của đơn vị mình.

Kế hoạch này phải xác định rõ các loại hình thiên tai có thể xảy ra, quy trình sơ tán học sinh, phương án thông tin liên lạc với phụ huynh, phân công nhiệm vụ cụ thể và kiểm tra cơ sở vật chất trước mùa mưa bão.

Ông Huỳnh Quốc Toàn, Phó Trưởng phòng Phòng chống thiên tai (Chi cục Thủy lợi TP.HCM) cho biết, hệ thống pháp luật về phòng chống thiên tai hiện nay đã khá đầy đủ, từ Luật Phòng chống thiên tai, các nghị định, thông tư đến nhiều kế hoạch, phương án của thành phố. Tuy nhiên, điều quan trọng nhất là các quy định đó phải thực sự đi vào cuộc sống, trở thành kiến thức và kỹ năng của cộng đồng.

“Vì vậy, trường học được xem là một trong những kênh hiệu quả nhất để lan tỏa nhận thức”, ông Toàn bày tỏ.

Thực tế, đầu tư cho giáo dục phòng chống thiên tai là khoản đầu tư có chi phí thấp nhưng mang lại hiệu quả lâu dài. TS Cấn Thu Văn dẫn chứng, chỉ riêng năm vừa qua, Chính phủ đã phải bố trí hàng chục ngàn tỷ đồng để hỗ trợ các địa phương khắc phục hậu quả thiên tai. Nếu dành một phần nhỏ nguồn lực này cho công tác giáo dục, diễn tập và nâng cao nhận thức cộng đồng thì hiệu quả mang lại sẽ rất lớn.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, thiên tai không còn là câu chuyện của tương lai mà đang hiện hữu từng ngày. Những trận mưa lớn, ngập sâu, dông lốc hay sạt lở có thể xảy ra ở bất cứ đâu và bất cứ thời điểm nào.

Bởi vậy, lồng ghép kiến thức phòng chống thiên tai vào học đường không chỉ nhằm giúp học sinh biết cách tự bảo vệ mình, mà còn góp phần xây dựng một thế hệ công dân có khả năng thích ứng, chủ động và có trách nhiệm với cộng đồng.