Chính thức vận hành sàn giao dịch carbon: [Bài 2] Doanh nghiệp mua bán gì?

Hạn ngạch - Nguồn hàng đầu tiên

1 hạn ngạch = 1 tín chỉ = 1 tấn CO2tđ

Với hơn 511 triệu tấn CO₂ tương đương được Thủ tướng Chính phủ cấp cho ba ngành nhiệt điện, sắt thép và xi măng trong kỳ phân bổ đầu tiên (2025-2026), Việt Nam đã có ngay một "nguồn hàng" quy mô lớn để đưa lên sàn giao dịch carbon. Đây là toàn bộ lượng hạn ngạch đã được đăng ký, cấp mã định danh và đủ điều kiện giao dịch trong giai đoạn đầu của thị trường.

Trên mức tổng hạn ngạch 511 triệu tấn CO2tđ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính cho 92 doanh nghiệp (với 110 cơ sở) đầu tiên.

Hạn ngạch phát thải khí nhà kính là loại hàng hóa quan trọng nhất và chiếm phần lớn giao dịch trên sàn giao dịch carbon trong nước.

Trên cơ sở được phân bổ, doanh nghiệp nào gây ô nhiễm vượt mức sẽ phải mua hạn ngạch của doanh nghiệp ít phát thải hơn, hoặc mua tín chỉ carbon để bù trừ (tối đa 30% hạn ngạch phát thải mà cơ sở được phân bổ).

Ràng buộc hơn, nếu doanh nghiệp dùng quá hạn ngạch mà không mua bù vào sẽ bị xử phạt theo quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường. Đồng thời, lượng hạn ngạch nộp trả còn thiếu sẽ bị trừ vào hạn ngạch phân bổ của chính doanh nghiệp đó trong 2 năm kế tiếp.

Chính cơ chế này tạo ra động lực kinh tế để doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ. Giảm phát thải không còn đơn thuần là đáp ứng yêu cầu về môi trường mà còn có thể mang lại nguồn thu từ phần hạn ngạch còn dư thừa.

Theo ông Nguyễn Tiến Dũng, Phó Tổng Giám đốc Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam, kinh nghiệm quốc tế cho thấy, giai đoạn đầu vận hành thị trường, nhiều khả năng khối lượng giao dịch chưa lớn do các cơ sở cần thời gian làm quen. Nhưng sau đó, tốc độ phát triển thị trường rất nhanh.

Việc các doanh nghiệp tiên phong được Bộ Nông nghiệp và Môi trường cấp hạn ngạch phát thải có ý nghĩa rất lớn, thể hiện doanh nghiệp đã chính thức tham gia hệ thống quản trị phát thải khí nhà kính, qua đó giúp nâng cao uy tín thương hiệu cả trong nước lẫn quốc tế.

Thực tế hiện nay, các nhà đầu tư nước ngoài khi rót vốn đều yêu cầu doanh nghiệp phải đảm bảo các tiêu chí tăng trưởng xanh và bảo vệ môi trường. Ví dụ cụ thể trong ngành may mặc, nhiều đối tác quốc tế chỉ ký kết hợp đồng và nhập khẩu hàng hóa từ những nhà máy chứng minh được việc sử dụng năng lượng sạch hoặc điện mặt trời mái nhà.

Đầu ra mới cho tín chỉ carbon “made in Việt Nam”

Tín chỉ carbon là loại hàng hóa thứ hai trên sàn giao dịch carbon trong nước, giống như “phiếu xác nhận" cho chủ sở hữu đã có một lượng khí nhà kính được cắt giảm hoặc hấp thụ thành công.

Một dự án trồng rừng, phục hồi rừng, sử dụng năng lượng tái tạo, trồng trọt giảm phát thải, xử lý rơm rạ, bếp đun cải tiến sử dụng ít nhiên liệu... đáp ứng các tiêu chuẩn theo quy định sẽ được xác nhận lượng khí nhà kính đã cắt giảm và chuyển đổi thành tín chỉ carbon.

Cần lưu ý, không phải mọi tín chỉ carbon đều có thể đưa lên sàn giao dịch carbon trong nước. Theo Nghị định số 119/2025/NĐ-CP, loại tín chỉ có thể sử dụng để bù trừ hạn ngạch phải được tạo ra từ các chương trình, dự án giảm phát thải thuộc 3 nhóm cơ chế trao đổi, bù trừ tín chỉ carbon, bao gồm: Các cơ chế theo điều 6.2, các cơ chế theo điều 6.4 của Thỏa thuận Paris, và các cơ chế tín chỉ carbon trong nước.

Hiểu đơn giản, đây là những "bộ quy tắc" nhằm bảo đảm mỗi tín chỉ carbon thực sự đại diện cho một lượng phát thải đã được cắt giảm hoặc hấp thụ, tránh tình trạng một kết quả giảm phát thải bị tính hai lần hoặc tạo ra tín chỉ không đáng tin cậy.

Từ góc độ đơn vị tư vấn cho nhiều dự án tín chỉ carbon, ông Nguyễn Tiến Hải, Giám đốc kỹ thuật, Công ty CP Tư vấn Năng lượng và Môi trường chia sẻ: Trước đây, nhu cầu trong nước gần như không có nên phần lớn tín chỉ carbon tạo ra tại Việt Nam đều phải bán ra nước ngoài thông qua các bên trung gian.

Hiện nay, sàn giao dịch carbon trong nước đã chính thức vận hành. Ban đầu sẽ chỉ có các loại tín chỉ carbon cao cấp đạt chuẩn mới được phép giao dịch. Dù vậy, đây vẫn sẽ là một kênh cực kỳ quan trọng để kích thích tạo ra nhu cầu tín chỉ, hỗ trợ và phát triển thị trường nội địa.

Theo ông Hải, việc kết nối trực tiếp giữa người bán và người mua ngay tại thị trường trong nước sẽ tạo động lực lớn cho các chủ dự án tín chỉ carbon yên tâm đầu tư, và mở đường cho việc giao dịch các loại tín chỉ khác trong thời gian tới.

Hỏi nhanh - đáp ngắn về hàng hóa carbon

Doanh nghiệp có được nhận hạn ngạch tùy ý?

Không. Chính phủ ban hành tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính trên cơ sở mục tiêu giảm phát thải quốc gia. Dựa vào đây, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phân bổ hạn ngạch cho từng cơ sở.

Các kỳ phân bổ hạn ngạch kéo dài bao lâu?

2 năm. Hiện tại là kỳ phân bổ cho giai đoạn 2025-2026, tiếp theo là các kỳ phân bổ cho năm 2027-2028, 2029-2030... 

Hiện có bao nhiêu doanh nghiệp tham gia giao dịch hạn ngạch phát thải?

110 cơ sở thuộc 92 doanh nghiệp phát thải trọng điểm tham gia giao dịch từ ngày 29/6/2026. 

Mọi loại tín chỉ carbon đều có thể đưa lên sàn giao dịch carbon trong nước?

Không. Tín chỉ carbon muốn giao dịch trên sàn phải thuộc các nhóm cơ chế trao đổi, bù trừ carbon chất lượng cao theo quy định. Lưu ý, tín chỉ phải được cấp từ ngày 1/1/2021 trở đi.

Người dân có thể trực tiếp tham gia thị trường không?

Người dân không tham gia giao dịch trực tiếp mà thông qua các tổ chức đại diện, như hợp tác xã, doanh nghiệp, chủ rừng, hoặc tham gia các chương trình, dự án carbon trong lĩnh vực lâm nghiệp, nông nghiệp, năng lượng tái tạo hay quản lý chất thải... Điều này giúp giảm chi phí giao dịch và đảm bảo tính chuyên nghiệp trong quá trình tham gia thị trường.