Công ty chứng khoán và vai trò giám sát trên thị trường carbon

Nghị định số 29/2026/NĐ-CP ngày 19/1/2026 của Chính phủ về sàn giao dịch carbon trong nước (Nghị định 29/2026/NĐ-CP) đã chính thức đặt nền móng pháp lý vững chắc cho thị trường này. Tuy nhiên, để một thị trường mới mẻ và phức tạp như thị trường carbon vận hành minh bạch, an toàn, vai trò giám sát của các định chế trung gian – cụ thể là các công ty chứng khoán với tư cách thành viên giao dịch – trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Phân tầng quản lý thị trường, minh bạch giao dịch

Bức tranh tổng thể hệ sinh thái thị trường carbon được thiết lập từ Nghị định 29/2026/NĐ-CP. Cấu trúc thị trường có sự phối hợp chặt chẽ giữa ba nhóm chủ thể chính: cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức vận hành hạ tầng, cung cấp dịch vụ cho hệ thống giao dịch và các chủ thể tham gia giao dịch trên sàn giao dịch carbon trong nước.

Ở tầng quản lý Nhà nước có sự phân định rạch ròi về chức năng, nhiệm vụ để tránh chồng chéo. Bộ Nông nghiệp và Môi trường giữ vai trò trung tâm về quản lý "hàng hóa" (hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon) thông qua Hệ thống đăng ký quốc gia, và bảo đảm dữ liệu của hệ thống được cập nhật, kết nối, chia sẻ với hệ thống giao dịch carbon trong nước.

Song hành, Bộ Tài chính đóng vai trò kiến tạo khuôn khổ pháp lý cho sàn giao dịch carbon trong nước và xây dựng chính sách tài chính cho thi trường carbon. Điều này đảm bảo rằng hệ thống giao dịch carbon dù mang tính đặc thù về môi trường nhưng vẫn vận hành theo các nguyên tắc công bằng, công khai và minh bạch. Đặc biệt, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) là cơ quan giám sát cao nhất đối với hoạt động giao dịch trên sàn giao dịch carbon trong nước.

Về thẩm quyền xử lý vi phạm trên thị trường carbon, trường hợp hành vi vi phạm liên quan đến hàng hóa như tính hợp lệ của hạn ngạch, chất lượng tín chỉ sẽ thuộc trách nhiệm của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Với hành vi vi phạm liên quan đến giao dịch trên sàn (như thao túng giá, giao dịch nội gián), thẩm quyền xử lý thuộc về UBCKNN. Cơ quan này sẽ giám sát thông qua hệ thống báo cáo từ các Sở Giao dịch chứng khoán và hoạt động thanh tra, kiểm tra trực tiếp.

Tầng thứ hai của hệ sinh thái là các tổ chức vận hành hạ tầng, cung cấp dịch vụ cho hệ thống giao dịch, bao gồm Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX), Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC), các công ty chứng khoán với tư cách thành viên giao dịch, các ngân hàng thanh toán.

VNX có trách nhiệm ban hành các quy chế hoạt động nghiệp vụ liên quan đến việc cung cấp dịch vụ trên sàn giao dịch carbon trong nước, đặc biệt là quy chế giám sát giao dịch và tiêu chí giám sát giao dịch trên cơ sở hướng dẫn của Bộ Tài chính. VNX cũng đồng thời xây dựng các bộ tiêu chí báo cáo giám sát giao dịch, làm cơ sở cho các thành viên giao dịch thực hiện nghĩa vụ của mình.

Trong khi đó, HNX trực tiếp tổ chức cung ứng dịch vụ giao dịch carbon và có trách nhiệm xây dựng quy trình nghiệp vụ để triển khai các quy chế do VNX ban hành, đảm bảo giao dịch diễn ra thông suốt, liên tục và an toàn.

VSDC vận hành như một "kho" điện tử, ghi nhận mọi biến động về số dư hạn ngạch phát thải khí nhà kính và/hoặc tín chỉ carbon của tài khoản có trên sàn giao dịch carbon. Đơn vị cũng đóng vai trò là trung tâm thanh toán các giao dịch, đảm bảo tiền và hàng hóa carbon được chuyển giao chính xác, kịp thời giữa các bên. VSDC sẽ giám sát các thành viên lưu ký carbon (chính là các công ty chứng khoán) trong việc tuân thủ quy định về hoạt động lưu ký, thanh toán giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ carbon.

Cuối cùng, ngân hàng thanh toán cung ứng dịch vụ thanh toán tiền cho giao dịch trên thị trường carbon.

Trọng trách giám sát của thành viên giao dịch carbon

Theo quy định tại Nghị định 29/2026/NĐ-CP, thành viên giao dịch trên thị trường carbon bắt buộc phải là các công ty chứng khoán có đủ điều kiện cung cấp dịch vụ lưu ký carbon.

Công ty chứng khoán sẽ đăng ký làm thành viên lưu ký carbon với VSDC và thành viên giao dịch carbon với VNX. Quy định này xuất phát từ yêu cầu cao về hạ tầng công nghệ, quy trình quản trị rủi ro và kinh nghiệm giám sát mà các định chế này đã tích lũy từ thị trường chứng khoán.

Mặc dù UBCKNN là cơ quan giám sát tối cao, nhưng trên thực tế, "cánh tay nối dài" để thực thi việc giám sát lại chính là các công ty chứng khoán được VNX chấp thuận tham gia hệ thống giao dịch carbon (công ty chứng khoán - thành viên giao dịch carbon). Hệ thống giám sát vận hành theo mô hình tháp: Công ty chứng khoán - thành viên giao dịch carbon giám sát khách hàng và báo cáo cho VNX, VNX tổng hợp báo cáo giám sát, dữ liệu giao dịch của HNX và báo cáo giám sát của công ty chứng khoán - thành viên giao dịch carbon để báo cáo kết quả giám sát lên UBCKNN. Do đó, chất lượng giám sát của công ty chứng khoán - thành viên giao dịch carbon đóng vai trò quan trọng quyết định đến tính toàn vẹn của thị trường.

Nghĩa vụ giám sát của ccông ty chứng khoán - thành viên giao dịch carbon gồm ba nội dung: Giám sát tư cách chủ thể giao dịch, giám sát điều kiện giao dịch và giám sát hành vi giao dịch.

Theo Quyết định số 699/QĐ-BNNMT ngày 27/2/2026 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường về cho năm, giai đoạn 2025-2026 có 110 cơ sở phát thải khí nhà kính thuộc ba lĩnh vực: nhiệt điện, sản xuất sắt thép và sản xuất xi măng được thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính.

Thị trường carbon có sự phân loại đối tượng rất rõ ràng. Đối với hàng hóa là tín chỉ carbon, chủ thể tham gia mua bán, giao dịch bao gồm các tổ chức, cơ quan trên lãnh thổ Việt Nam. Riêng hàng hóa là hạn ngạch phát thải khí nhà kính, chỉ các cơ sở được phân bổ hạn ngạch mới được phép giao dịch loại hàng hóa này. Công ty chứng khoán - thành viên giao dịch carbon phải bảo đảm việc giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính chỉ được thực hiện giữa các cơ sở được phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính tương ứng theo từng giai đoạn.

Về giám sát điều kiện giao dịch, thị trường carbon vận hành theo phương thức giao dịch thỏa thuận và thanh toán tức thời theo từng giao dịch (DVP – Delivery Versus Payment). Việc thanh toán được thực hiện trên hệ thống lưu ký và thanh toán giao dịch carbon theo nguyên tắc: chuyển khoản hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ carbon giữa các tài khoản của chủ thể tham gia giao dịch đồng thời với thanh toán tiền tại ngân hàng thanh toán.

công ty chứng khoán - thành viên giao dịch carbon có nghĩa vụ theo dõi số dư hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ carbon, số dư tiền trên tài khoản của chủ thể tham gia giao dịch mở tại công ty của mình, kiểm tra tính đầy đủ, chính xác của các thông tin đặt lệnh. Khi nhà đầu tư đặt lệnh mua, công ty chứng khoán - thành viên giao dịch carbon phải kiểm tra và đảm bảo tài khoản có đủ tiền. Ngược lại, khi đặt lệnh bán, phải xác nhận khách hàng có đủ số dư hạn ngạch phát thải khí nhà kính hoặc tín chỉ carbon. Việc kiểm tra tính đầy đủ, chính xác của thông tin đặt lệnh là bước sàng lọc quan trọng để tránh các giao dịch ảo hoặc mất khả năng thanh toán, gây rủi ro hệ thống.

Nội dung cuối cùng và cũng là phức tạp nhất, là giám sát hoạt động giao dịch nhằm phát hiện hành vi vi phạm. Các công ty chứng khoán - thành viên giao dịch carbon phải thiết lập hệ thống cảnh báo sớm để nhận diện các dấu hiệu bất thường như thao túng thị trường, giao dịch nội gián hoặc rủi ro an ninh công nghệ.

Thao túng thị trường có thể biểu hiện qua việc thông đồng giữa các nhóm tài khoản, tạo cung cầu giả tạo để đẩy giá lên cao hoặc dìm giá xuống thấp nhằm trục lợi. Giao dịch nội gián liên quan đến việc sử dụng các thông tin chưa công bố (ví dụ thông tin về thay đổi chính sách phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính) để mua bán trước.

Ngoài ra, các giao dịch có khối lượng hoặc mức giá biến động bất thường mà không gắn liền với một tin tức hay chính sách cụ thể nào cũng cần được đưa vào diện nghi vấn. Đặc biệt trong kỷ nguyên số, việc giám sát còn bao gồm cả phát hiện các nỗ lực xâm nhập, tấn công hệ thống công nghệ thông tin để chiếm đoạt hạn ngạch phát thải khí nhà kính hoặc tín chỉ carbon.

Theo sát chính sách để nhận biết biến động thị trường

Quá trình thực hiện nghĩa vụ giám sát của công ty chứng khoán - thành viên giao dịch carbon đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về đặc thù của thị trường carbon. Nếu thị trường chứng khoán phản ánh sức khỏe của doanh nghiệp, thì biến động giá và thanh khoản trên thị trường carbon lại chịu tác động trực tiếp từ cam kết giảm phát thải của Việt Nam với quốc tế, lộ trình giảm phát thải khí nhà kính của Chính phủ và các diễn biến chính sách quốc tế. Một chính sách đơn lẻ có thể ít tạo ra sự thay đổi đột ngột, mà thị trường sẽ phản ứng dựa trên sự tổng hòa các yếu tố chính sách.

Đơn cử như việc Liên minh Châu Âu (EU) gần đây cho phép các cơ sở phát thải được bù trừ 5% lượng phát thải bằng tín chỉ carbon, thay vì chỉ bù trừ bằng hạn ngạch phát thải khí nhà kính như trước đây. Tín hiệu tích cực này có thể đẩy giá tín chỉ carbon tại thị trường EU tăng lên do kỳ vọng nhu cầu mới. Tuy nhiên, tại Việt Nam, tác động này có thể không lập tức lan truyền hay tạo ra biến động giá tương ứng.

Lý do là theo quy định tại Nghị định số 119/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 06/2022/NĐ-CP quy định về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ozone; cùng với Nghị định số 112/2026/NĐ-CP về trao đổi quốc tế kết quả giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon, việc chuyển giao quốc tế lượng tín chỉ carbon được tạo ra từ các dự án giảm nhẹ phát thải khí nhà kính tại Việt Nam phải có văn bản chấp thuận của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Quy định này nhằm xác nhận lượng tín chỉ carbon chuyển giao quốc tế đó không tính vào mục tiêu đóng góp của Việt Nam (NDC) cho Thỏa thuận Paris mà đã thuộc về quốc gia khác. Ngoài ra, việc trao đổi quốc tế lượng tín chỉ carbon được tạo ra từ các dự án giảm nhẹ phát thải khí nhà kính tại Việt Nam phải thỏa mãn một số điều kiện nhất định, trong đó phải bảo đảm nguyên tắc “Ưu tiên thực hiện mục tiêu giảm nhẹ phát thải khí nhà kính trong NDC của Việt Nam và các mục tiêu giảm nhẹ phát thải khí nhà kính theo các điều ước quốc tế và cam kết quốc tế”.

Như vậy, việc phân tích sự biến động về giá của tín chỉ carbon được tạo ra từ các dự án giảm nhẹ phát thải khí nhà kính tại Việt Nam cần được đánh giá trên cơ sở tác động của chính sách về biến đổi khí hậu của quốc tế và cả tác động từ chính sách trong nước.

Chính vì vậy, để xác định một giao dịch có dấu hiệu bất thường hay không, đơn vị giám sát cần đặt biến động đó trong bối cảnh chính sách cụ thể thay vì chỉ nhìn vào con số kỹ thuật.

Nghĩa vụ của công ty chứng khoán - thành viên giao dịch carbon không chỉ dừng lại ở giám sát lệnh, mà còn phải bao gồm việc giám sát an ninh hệ thống công nghệ thông tin nhằm kịp thời phát hiện, ngăn chặn các hành vi xâm nhập trái phép, đảm bảo an toàn tài sản cho nhà đầu tư.

Với bất kỳ dấu hiệu bất thường nào, công ty chứng khoán - thành viên giao dịch carbon cần báo cáo VNX và gửi thông tin cho HNX để đảm không làm méo mó tín hiệu giá của thị trường. Đây là yêu cầu rất quan trọng nhằm đảm bảo thị trường carbon giữ vững vai trò là công cụ giảm nhẹ phát thải khí nhà kính.