Theo thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo, mùa tuyển sinh đại học năm 2026 ghi nhận một tín hiệu tích cực khi có 467.590 thí sinh đăng ký vào các ngành khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học (STEM), chiếm khoảng 53,4% tổng số thí sinh đăng ký xét tuyển.
Năm 2026, hơn 50% thí sinh đăng ký xét tuyển đại học vào các ngành STEM. Ảnh: Phương Chi.
Riêng lĩnh vực máy tính và công nghệ thông tin thu hút hơn 154.000 thí sinh, trong khi khoa học tự nhiên cũng có hơn 43.700 thí sinh lựa chọn.
Những con số này cho thấy STEM không còn là xu hướng của một nhóm nhỏ mà đang trở thành lựa chọn của đông đảo học sinh trước yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong kỷ nguyên số.
Tuy nhiên, đằng sau sự gia tăng về số lượng là một câu hỏi lớn: Làm thế nào để những lựa chọn ban đầu ấy chuyển hóa thành năng lực nghề nghiệp thực sự? Theo nhiều chuyên gia giáo dục, câu trả lời không chỉ nằm ở chương trình đào tạo, mà bắt đầu từ chính cách tổ chức giáo dục STEM ở phổ thông.
STEM trở thành lựa chọn của thế hệ mới
Theo GS.TS. Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo), hơn một nửa số thí sinh đăng ký xét tuyển năm nay có ít nhất một nguyện vọng thuộc nhóm ngành STEM; gần 38% lựa chọn các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược. Điều đó phản ánh nhận thức của học sinh và phụ huynh về vai trò của khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học đang có sự chuyển biến tích cực. Chính sách học bổng, nhu cầu nhân lực, triển vọng nghề nghiệp và công tác hướng nghiệp đã góp phần tạo động lực để nhiều học sinh mạnh dạn lựa chọn các ngành STEM.
Dù vậy, ông cũng lưu ý, số lượng đăng ký mới chỉ phản ánh mức độ quan tâm ban đầu. Hiệu quả thực chất chỉ được kiểm chứng qua số lượng nhập học, chất lượng đầu vào, khả năng duy trì học tập, kết quả tốt nghiệp và mức độ đáp ứng nhu cầu nhân lực của thị trường. Nói cách khác, lựa chọn STEM mới là điểm khởi đầu; điều quan trọng hơn là tạo được môi trường học tập để học sinh theo đuổi và phát triển năng lực lâu dài.
Học sinh Trường THCS Tây Mỗ 3 (TP. Hà Nội) tham gia chế tạo mô hình robot tại phòng thực hành giáo dục STEM. Ảnh: Petrovietnam.
Đặc biệt, sự gia tăng mạnh của nhóm ngành máy tính và công nghệ thông tin cho thấy sức hút của trí tuệ nhân tạo (AI) và các công nghệ mới. Theo GS.TS. Nguyễn Tiến Thảo, AI đang trở thành công nghệ nền tảng, làm thay đổi phương thức làm việc trong hầu hết lĩnh vực của đời sống. Chính vì vậy, các chương trình đào tạo về AI, công nghệ thông tin hoặc tích hợp AI vào các ngành nghề khác đang thu hút sự quan tâm rất lớn của thí sinh.
Học bằng trải nghiệm, không chỉ qua sách vở
Để sức hút chuyển hóa thành năng lực thực chất, điều quan trọng là đổi mới cách tổ chức giáo dục STEM. Theo TS. Nguyễn Tất Thắng, Trưởng Khoa Du lịch và Ngoại ngữ, Học viện Nông nghiệp Việt Nam, giáo dục STEM chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi học sinh được học trong môi trường thực tiễn thay vì chỉ tiếp cận qua mô hình mô phỏng hay bài giảng trên lớp.
Trong bối cảnh nhiều trường phổ thông còn hạn chế về phòng thí nghiệm, thiết bị thực hành và không gian nghiên cứu, việc kết nối với các trường đại học, viện nghiên cứu trở thành giải pháp quan trọng để mở rộng môi trường học tập cho học sinh.
Ông cho rằng giá trị lớn nhất của mô hình này là biến những kiến thức vốn khô khan trong sách giáo khoa thành trải nghiệm trực tiếp. Khi được quan sát quy trình nghiên cứu, thực hành trong phòng thí nghiệm, tiếp cận công nghệ cao hay tham gia các dự án khoa học, học sinh không chỉ hiểu sâu bản chất vấn đề mà còn hình thành tư duy nghiên cứu, khả năng sáng tạo và định hướng nghề nghiệp từ sớm.
Theo TS. Nguyễn Tất Thắng, Trưởng Khoa Du lịch và Ngoại ngữ, Học viện Nông nghiệp Việt Nam, giáo dục STEM chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi học sinh được học trong môi trường thực tiễn. Ảnh: Mai Đan.
TS. Nguyễn Tất Thắng nhấn mạnh, bản chất của giáo dục STEM không dừng ở việc truyền đạt kiến thức mà là quá trình học sinh tự đặt câu hỏi, thử nghiệm, điều chỉnh và tạo ra sản phẩm. Vì vậy, việc đưa học sinh đến với môi trường nghiên cứu, sản xuất và đổi mới sáng tạo sẽ giúp các em hiểu rõ hơn mối liên hệ giữa khoa học với đời sống, đồng thời từng bước nhận diện năng lực, sở trường để lựa chọn ngành học phù hợp trong tương lai.
Theo ông, giáo dục trải nghiệm cần được thiết kế theo phương châm "học thông qua trải nghiệm - khám phá thông qua thực hành - định hướng thông qua nghề nghiệp", thay vì dừng lại ở những chuyến tham quan đơn thuần.
TS. Hoàng Đức Thuận cho rằng một dự án STEM chỉ thực sự thành công khi học sinh biết phát hiện vấn đề, dám thử nghiệm, chấp nhận thất bại và tiếp tục điều chỉnh để tìm ra lời giải bằng tư duy khoa học. Một chương trình hướng nghiệp cũng chỉ có ý nghĩa khi giúp học sinh hiểu bản thân, hiểu yêu cầu của nghề nghiệp và có cơ sở để lựa chọn con đường phù hợp.
Quan điểm này cũng nhận được sự đồng tình của TS. Hoàng Đức Thuận, Hiệu trưởng Trường THPT Cao Bá Quát - Gia Lâm (TP. Hà Nội). Theo ông, điều quan trọng hiện nay không phải là các trường đã tổ chức bao nhiêu hoạt động STEM hay trải nghiệm, mà là sau mỗi hoạt động học sinh tiếp nhận được kiến thức gì, thay đổi được điều gì...
Từ thực tiễn triển khai ở cấp THCS, ThS. Nguyễn Đà Giang, Hiệu trưởng Trường THCS Sài Đồng (TP. Hà Nội), cho rằng giáo dục STEM đang đứng trước yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận.
Phần lớn hoạt động STEM hiện nay vẫn chủ yếu diễn ra trong phạm vi lớp học hoặc dưới dạng các mô hình đơn giản, trong khi điều học sinh cần là được tiếp cận môi trường nghiên cứu, phòng thí nghiệm, công nghệ hiện đại và những tình huống thực tiễn.
Theo bà, sự phối hợp giữa trường phổ thông với các trường đại học sẽ mở ra không gian giáo dục mới, nơi học sinh không chỉ học kiến thức mà còn trực tiếp quan sát, thực hành, khám phá và trải nghiệm trong môi trường nghiên cứu khoa học.
Quá trình đó không chỉ giúp nâng cao năng lực STEM mà còn rèn luyện kỹ năng giao tiếp, hợp tác, giải quyết vấn đề, quản lý thời gian và thích ứng với môi trường mới - những năng lực mà việc học lý thuyết khó có thể hình thành đầy đủ.
Đáng chú ý, cả ba nhà giáo đều đồng quan điểm rằng STEM không thể phát triển bền vững nếu thiếu sự liên kết giữa nhà trường phổ thông với các cơ sở giáo dục đại học và viện nghiên cứu. Thay vì những hoạt động riêng lẻ, các chương trình trải nghiệm cần được xây dựng theo kế hoạch dài hạn, bám sát Chương trình giáo dục phổ thông 2018, phù hợp với từng cấp học và từng nhóm ngành nghề. Qua đó, học sinh có cơ hội tiếp cận khoa học từ sớm, hiểu rõ hơn về nghề nghiệp tương lai và hình thành động lực học tập lâu dài.
Thực tế tuyển sinh năm 2026 cho thấy STEM đang trở thành lựa chọn của hơn một nửa thí sinh xét tuyển đại học. Tuy vậy, để những con số ấy chuyển hóa thành nguồn nhân lực chất lượng cao, giáo dục phổ thông cần đi thêm một bước: đưa STEM ra khỏi phạm vi của những tiết học lý thuyết, gắn với môi trường nghiên cứu, sản xuất và đổi mới sáng tạo.
