Đồng quản lý gắn với sinh kế bền vững
Tại rạn Bà Đậu, thôn Hà Lộc, xã Tam Xuân, cộng đồng địa phương đang đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ 64 ha mặt nước ven bờ. Khu vực này có khoảng 20 ha san hô cùng nhiều loài sinh vật biển có giá trị như tôm hùm, cá mú, ốc biển… Đây không chỉ là nơi cư trú, sinh sản của nhiều loài thủy sản, mà còn là không gian sinh thái quan trọng đối với vùng biển ven bờ.
Từ mô hình đồng quản lý được triển khai 5 năm qua, Tổ đồng quản lý rạn Bà Đậu với hơn 40 thành viên đã thường xuyên tuần tra, ngăn chặn khai thác trái phép, thu gom rác thải nhựa và vận động người dân cùng bảo vệ môi trường biển.
Người dân thôn Hà Lộc, xã Tam Xuân thường xuyên thu gom rác trên bãi biển để bảo vệ môi trường. Ảnh: Lan Anh.
Nhờ đó, môi trường khu vực từng bước được cải thiện, rạn san hô được bảo vệ tốt hơn, du khách tìm về làng chài ngày càng đông. Biển Tam Tiến, rạn san hô Bà Đậu cũng bắt đầu được biết đến nhiều hơn trên bản đồ du lịch xứ Quảng. Hiện nhiều hộ đã dần chuyển từ khai thác thủy sản tại rạn san hô sang làm du lịch cộng đồng, hướng tới phát triển các dịch vụ du lịch bền vững, giảm áp lực lên nguồn lợi biển.
"Tổ đang hướng đến thành lập hợp tác xã dịch vụ du lịch cộng đồng, tập hợp các hộ kinh doanh homestay, người làm du lịch trên địa bàn thôn. Mục tiêu là phát triển du lịch cộng đồng bền vững, đồng thời bảo vệ nguồn lợi thủy sản và hệ sinh thái rạn san hô", ông Võ Thành Viên, Tổ phó Tổ đồng quản lý rạn Bà Đậu cho biết.
Tại thôn Tú Mỹ, xã Tam Mỹ Tây, cộng đồng cũng đang giữ vai trò nòng cốt trong bảo tồn Voọc chà vá chân xám. Từ một nhóm bảo vệ hình thành hoàn toàn tự phát, sau hơn 10 năm, cộng đồng bảo tồn Voọc chà vá chân xám Tú Mỹ đã không ngừng lớn mạnh, hoạt động ngày càng bài bản hơn với sự chung tay của chính quyền địa phương, các tổ chức đoàn thể và người dân. Nhờ vậy, quần thể Voọc chà vá chân xám sinh trưởng ổn định, từ khoảng 20 cá thể năm 2017 tăng lên 75 cá thể vào năm 2024. Hệ động vật tại khu vực cũng ghi nhận 176 loài, trong đó có 10 loài quý hiếm.
Người dân là lực lượng nòng cốt trong bảo vệ rừng và sinh cảnh Voọc chà vá chân xám. Ảnh: Lan Anh.
Theo ông Huỳnh Công Phương, Trưởng ban Phát triển thôn Tú Mỹ, xã Tam Mỹ Tây, dù khu vực này chưa được công nhận là khu bảo tồn, chính quyền và người dân vẫn rất tích cực tham gia bảo vệ rừng, bảo vệ môi trường sống của Voọc chà vá chân xám. Địa phương đã thành lập các tổ tiên phong tuần tra, ngăn chặn hành vi xâm hại rừng, đồng thời tuyên truyền cho học sinh, người dân và các nhóm du lịch khi đến địa phương.
"Cộng đồng địa phương mong muốn các khu vực này sớm được công nhận theo mô hình khu vực có các biện pháp bảo tồn hiệu quả khác ngoài khu bảo tồn (OECM). Khi OECM được thành lập, người dân không chỉ tiếp tục tham gia bảo vệ động vật hoang dã, rừng và môi trường sinh thái, mà còn có thêm cơ hội phát triển sinh kế bền vững, nhất là du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng", ông Phương chia sẻ.
Mở rộng áp dụng các biện pháp bảo tồn
Ông Văn Ngọc Thịnh, Tổng Giám đốc WWF - Việt Nam cho biết, những năm qua, người dân thôn Hà Lộc, xã Tam Xuân đã triển khai mô hình đồng quản lý, tự nguyện chung tay bảo vệ rạn san hô Bà Đậu. Cộng đồng cũng mong muốn có một mô hình quản lý, bảo vệ tốt hơn, đồng thời thúc đẩy sinh kế bền vững, nhất là du lịch cộng đồng. Trên cơ sở đó, WWF - Việt Nam sẽ hỗ trợ cộng đồng nơi đây triển khai các biện pháp bảo tồn hiệu quả khác theo tiêu chí OECM.
Bên cạnh đó, WWF - Việt Nam cũng phối hợp với Trung tâm Bảo tồn đa dạng sinh học Nước Việt Xanh, GreenViet, hỗ trợ người dân khu vực Tam Mỹ Tây bảo vệ hệ sinh thái của các đàn voọc chà vá chân xám. Dù rạn Bà Đậu và khu vực sinh cảnh voọc chà vá chân xám không phải là khu bảo tồn theo quy định, nhưng đây là những khu vực có tiềm năng áp dụng các biện pháp bảo tồn theo tiêu chí OECM mà WWF - Việt Nam và TP. Đà Nẵng đang hướng đến.
Đà Nẵng sở hữu nhiều khu vực giàu đa dạng sinh học ngoài khu bảo tồn chính thức, cần được nhận diện và bảo vệ hiệu quả. Ảnh: Green Việt.
“Hiện nay, WWF - Việt Nam đang hỗ trợ thúc đẩy cộng đồng tham gia bảo tồn đa dạng sinh học theo tiêu chí OECM tại hơn 15 khu vực nằm ngoài các khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia, khu bảo tồn biển. WWF - Việt Nam sẽ phối hợp với các đối tác địa phương và Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) xây dựng các hướng dẫn, quy chế về triển khai các biện pháp bảo tồn đa dạng sinh học theo tiêu chí OECM”, ông Thịnh nói.
Hiện trên địa bàn TP. Đà Nẵng có 7 khu bảo tồn thiên nhiên, 2 khu bảo vệ cảnh quan. Bên cạnh đó, thành phố còn nhiều khu vực có giá trị đa dạng sinh học quan trọng nằm ngoài hệ thống khu bảo tồn chính thức như sông Đầm, rừng Pà Dá ở xã Bến Giằng… Đây là những khu vực cần được rà soát, nhận diện để có cơ chế quản lý, bảo tồn phù hợp.
Bà Vũ Thị Bích Hậu, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Đà Nẵng cho rằng, thực tế tại rạn Bà Đậu và rừng Tam Mỹ Tây cho thấy, bên cạnh các khu bảo tồn được thành lập theo quy định, vẫn còn nhiều khu vực có giá trị đa dạng sinh học đang được cộng đồng, chính quyền cơ sở và các tổ chức xã hội gìn giữ hiệu quả. Khi người dân được nhìn nhận là chủ thể quản trị, chủ thể hưởng lợi và đồng thời là chủ thể chịu trách nhiệm, hiệu quả bảo tồn sẽ bền vững hơn.
“Thiên nhiên không tồn tại theo ranh giới hành chính và đa dạng sinh học cũng không chỉ được bảo vệ trong ranh giới các khu bảo tồn. OECM mở ra cơ hội để chuyển từ tư duy "khoanh vùng để bảo vệ" sang "‘kết nối để cùng gìn giữ", từ việc chỉ quan tâm đến diện tích sang coi trọng hiệu quả quản trị, từ trách nhiệm của cơ quan quản lý sang sự tham gia có trách nhiệm của toàn xã hội”, bà Hậu chia sẻ.
Thời gian tới, TP. Đà Nẵng sẽ tiếp tục phối hợp rà soát dữ liệu, nhận diện các khu vực tiềm năng để áp dụng các biện pháp bảo tồn theo tiêu chí OECM. Thành phố cũng sẽ củng cố các mô hình đồng quản lý có sự tham gia của người dân, qua đó gìn giữ thiên nhiên, bảo tồn đa dạng sinh học và tạo nền tảng phát triển sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương.
Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học giai đoạn 2021-2030 đã xác định phát triển OECM là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm mở rộng không gian bảo tồn, đồng thời tạo điều kiện để cộng đồng tham gia quản lý tài nguyên gắn với phát triển sinh kế bền vững, kinh tế xanh và du lịch sinh thái.
