Ngày 13/7 vừa qua, tại Hà Nội đã diễn ra Hội thảo "Xây dựng Ma trận hạch toán xã hội năng lượng (ESAM) cho Việt Nam nhằm thúc đẩy chuyển dịch năng lượng công bằng và chuyển đổi xanh". Sự kiện do Ban Chỉ đạo Xây dựng Chính sách, Chiến lược Trung ương phối hợp cùng Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) và các đối tác tổ chức.
Toàn cảnh Hội thảo Xây dựng Ma trận hạch toán xã hội năng lượng (ESAM) cho Việt Nam nhằm thúc đẩy chuyển dịch năng lượng công bằng và chuyển đổi xanh diễn ra ngày 13/7 tại Hà Nội. Ảnh: UNDP.
Tại sự kiện, bộ công cụ phân tích ESAM đã chính thức được công bố, mang đến một minh chứng rõ ràng: Các chính sách chuyển đổi năng lượng, nếu được thiết kế khéo léo, hoàn toàn có thể mang lại lợi ích "kép" trên cả ba mặt kinh tế, môi trường và xã hội. Cụ thể, phân tích từ bộ dữ liệu ESAM cho thấy việc cải thiện 10% hiệu quả sử dụng năng lượng có thể giúp GDP của Việt Nam tăng khoảng 1%, đồng thời giảm tiêu thụ năng lượng, giảm phát thải và gia tăng thu nhập cho mọi nhóm hộ gia đình.
Theo đó, bộ công cụ ESAM là một cơ sở dữ liệu kinh tế toàn diện, lập bản đồ mối liên kết giữa hoạt động sản xuất, sử dụng năng lượng, thu nhập của người dân và phát thải carbon. Công trình khoa học này do Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (IPSS) phối hợp cùng Đại học Copenhagen, Cục Thống kê và UNDP tại Việt Nam xây dựng. Khi kết nối với các mô hình mô phỏng kinh tế, ESAM giúp các nhà hoạch định chính sách đánh giá trước tác động của các quyết sách đối với tăng trưởng, lượng phát thải và đời sống nhân dân, đặc biệt là nhóm yếu thế.
Báo cáo phân tích từ công cụ ESAM cũng đánh giá tác động khi giá điện tăng cao. Chẳng hạn, nếu giá điện tăng 10%, các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo tiêu thụ nhiều năng lượng sẽ chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, kéo theo chi phí đội lên trên toàn chuỗi cung ứng. Đối với đời sống người dân, các hộ gia đình phi nông nghiệp ở khu vực thành thị sẽ cảm nhận sức ép bão giá rõ nhất, trong khi hộ nông dân ở nông thôn ít bị tác động hơn do thói quen tiêu dùng khác biệt. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về các biện pháp trợ giá nhằm bảo vệ nhóm dễ bị tổn thương.
Bộ Công cụ Xây dựng Ma trận hạch toán xã hội năng lượng (ESAM) xuất bản tháng 7/2026. Ảnh: UNDP.
Đối với các bài toán vĩ mô phức tạp hơn, kết quả mô phỏng từ mô hình ESAM cho thấy nếu áp mức thuế 15 USD/tấn CO2 tương đương, Việt Nam có thể giảm 2,9% lượng phát thải. Tuy nhiên, GDP có thể giảm khoảng 0,8% và thu nhập hộ gia đình sẽ sụt giảm nếu không có chính sách hỗ trợ đi kèm. Dù vậy, điểm sáng từ báo cáo đánh giá là nếu nguồn thu từ định giá carbon được điều tiết và phân bổ đúng mục tiêu thông qua các chương trình an sinh xã hội, các hộ nghèo ở nông thôn thậm chí có thể gia tăng thu nhập ròng. Các chuyên gia khuyến nghị việc áp dụng thuế carbon cần được thực hiện theo một lộ trình phù hợp, kết hợp đồng bộ với các mạng lưới an sinh để giảm thiểu gánh nặng chuyển đổi.
Phát biểu chỉ đạo tại hội thảo, ông Nguyễn Đức Trung, Phó trưởng ban Chính sách và Chiến lược Trung ương, đánh giá rất cao bộ công cụ mới này: "Tôi đánh giá cao sự hợp tác giữa Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, UNDP tại Việt Nam, Cục Thống kê và Nhóm Nghiên cứu Kinh tế Phát triển thuộc Đại học Copenhagen. Tôi tin tưởng kết quả từ bộ dữ liệu và công cụ phân tích ESAM sẽ góp phần nâng cao chất lượng dự báo và tham mưu chính sách, phục vụ đắc lực việc thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV và Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị về đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia".
Chia sẻ chung quan điểm, bà Ramla Khalidi, Trưởng đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam khẳng định: "Dựa trên chính dữ liệu thực tế của Việt Nam, công cụ ESAM cho chúng ta thấy rõ ai sẽ được hưởng lợi và ai sẽ chịu thiệt thòi khi quá trình chuyển dịch diễn ra. Giá trị cốt lõi của ESAM nằm ở việc giúp các nhà hoạch định thấu hiểu sự đánh đổi, từ đó thiết kế ra những chính sách vừa đảm bảo an ninh năng lượng, bảo vệ môi trường và quan trọng nhất là mang lại sự công bằng".
Trong thời gian tới, toàn bộ dữ liệu và công cụ mô phỏng ESAM sẽ được công bố rộng rãi trên nền tảng trực tuyến của UNDP và Đại học Copenhagen. Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy nhanh tiến trình chuyển đổi sang nền kinh tế xanh, những bằng chứng khoa học vững chắc từ ESAM sẽ là "kim chỉ nam" để giữ vững đà tăng trưởng, giảm phát thải và đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau.
