Đối mặt nhiều thách thức
Thượng nguồn lưu vực sông Chindwin, hay còn gọi là khu vực Hkamti, là một trong những vùng có giá trị đa dạng sinh học quan trọng của tiểu vùng Ấn Độ - Myanmar. Nơi đây sở hữu nhiều hệ sinh thái đất ngập nước tự nhiên, cả thường xuyên lẫn theo mùa, với diện tích từ vài đến hàng trăm mẫu Anh.
Các vùng đất ngập nước này là nơi sinh sản của nhiều loài cá di cư, đồng thời là môi trường sống của nhiều loài chim quý hiếm như vịt cánh trắng (Cairina scutulata), bồ nông chân xám (Pelecanus philippensis), chim choi choi sông (Vanellus duvaucelii) và cò cổ len (Ciconia episcopus).
Ngoài ra, hai loài rùa đang bị đe dọa là Amyda cartilaginea và Nilssonia formosa cũng sinh sống tại khu vực này.
Thượng nguồn lưu vực sông Chindwin, hay còn gọi là khu vực Hkamti, là một trong những vùng có giá trị đa dạng sinh học quan trọng của tiểu vùng Ấn Độ - Myanmar. Ảnh: SEI.
Tuy nhiên, hệ sinh thái đất ngập nước ở Chindwin đang suy giảm nhanh chóng do khai thác khoáng sản, khai thác gỗ thương mại và nhu cầu mở rộng đất sản xuất khiến nhiều vùng đất ngập nước bị san lấp hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng.
Khoảng 80% hộ dân trong lưu vực phụ thuộc trực tiếp vào tài nguyên thiên nhiên để mưu sinh, tạo thêm áp lực lên hệ sinh thái. Nghề đánh bắt cá là nguồn thu nhập quan trọng, đặc biệt trong mùa mưa.
Người dân địa phương cũng khai thác củi, cây thuốc, mây tre và nhiều nguồn tài nguyên khác từ đất ngập nước. Trước đây, các vùng này còn được sử dụng làm tuyến giao thông thủy địa phương, nhưng hiện nhiều đoạn sông bị cạn vào mùa khô do biến động mực nước.
Theo nghiên cứu của SEI cùng các đối tác tại Myanmar, nguyên nhân chính dẫn tới suy thoái đất ngập nước là công tác quản lý còn yếu, bao gồm thiếu kế hoạch bảo tồn, thiếu dữ liệu về hệ sinh thái, hạn chế về kinh phí và năng lực kỹ thuật của cả cơ quan nhà nước lẫn các tổ chức liên quan.
Đáng chú ý, dù cộng đồng địa phương có sự phụ thuộc lớn vào tài nguyên thiên nhiên và sở hữu nhiều hiểu biết bản địa về hệ sinh thái, họ lại ít khi được tham gia vào quá trình xây dựng chính sách hoặc quản lý tài nguyên.
Nhiều chương trình bảo tồn thất bại do chưa tính đến nhu cầu sinh kế và kinh nghiệm thực tế của cộng đồng.
Đồng quản lý cộng đồng là chìa khóa bảo tồn lâu dài
Từ kết quả nghiên cứu, các nhà khoa học cho rằng bảo tồn đa dạng sinh học tại Chindwin cần kết hợp giữa bảo vệ hệ sinh thái, phát triển sinh kế bền vững và phát huy vai trò của cộng đồng địa phương. Mô hình này được triển khai theo ba hướng:
Thứ nhất, xây dựng kế hoạch hành động ở cấp cộng đồng. Người dân địa phương thể hiện mong muốn được trực tiếp tham gia quản lý tài nguyên. Việc lồng ghép cộng đồng vào các kế hoạch bảo tồn sẽ giúp hoạt động quản lý có tính sở hữu cao hơn và duy trì lâu dài.
Thứ hai, nâng cao năng lực cho cộng đồng. Các chương trình đào tạo bằng ngôn ngữ địa phương với sự hỗ trợ của chuyên gia có thể giúp bổ sung kiến thức về quản lý đất ngập nước, canh tác lúa - cá, chăn nuôi và nông nghiệp bền vững.
Thứ ba, phát triển sinh kế thay thế. Việc xây dựng các mô hình sinh kế mới phù hợp với điều kiện địa phương sẽ giúp giảm áp lực khai thác tài nguyên tự nhiên, đồng thời cải thiện thu nhập cho người dân trong lưu vực.
Sáng kiến Darwin của SEI châu Á đang triển khai mô hình quản lý tổng hợp lưu vực dựa vào cộng đồng nhằm bảo tồn đất ngập nước và đa dạng sinh học tại lưu vực sông Chindwin.
