Thời dựng Đảng: [Kỳ 7] Đại hội Đảng lần thứ nhất (3/1935)

Hồi ký của đại biểu Nguyễn Chánh Nhì

Trong hai năm 1930 - 1931, chính quyền thực dân Pháp đàn áp, các nhà tù Hỏa Lò (Hà Nội), Khám Lớn (Sài Gòn), Côn Đảo, Sơn La, Lao Bảo, Kon Tum giam chật các chiến sĩ cộng sản. Trong thời gian này, sau khi thoát khỏi nhà tù của đế quốc Anh ở Hương Cảng, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã sang Liên Xô và vào học Trường Quốc tế Lênin. Ông Lê Hồng Phong - Trưởng Ban Chỉ huy ở ngoài của Đảng đã triệu tập Đại hội.

Bài liên quan

Thời dựng Đảng: [Kỳ 5] Hội nghị hợp nhất thành công

Đại hội lần thứ I của Đảng Cộng sản Đông Dương đã họp từ ngày 27 đến ngày 31/3/1935. Dự Đại hội có 13 đại biểu thuộc các đảng bộ trong nước và tổ chức của Đảng hoạt động ở ngoài nước, trong đó có 2 đại biểu Bắc kỳ, 2 đại biểu Trung Kỳ, 2 đại biểu của Ban Chỉ huy ở ngoài... Đại biểu Nam kỳ đi dự Đại hội Đảng 1935 có ông Võ Văn Ngân (1902-1938) và ông Nguyễn Chánh Nhì - Bí thư đặc ủy Hậu Giang.

Ông Nguyễn Chánh Nhì đã kể lại trong hồi ký (lưu tại Học viện CTQG Hồ Chí Minh) hành trình tham dự Đại hội Đảng 1935.

Bài liên quan

Thời dựng Đảng:[Kỳ 6] Hội nghị thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương Đảng (tháng 10/1930)

Sau nhiều ngày gian truân pha chút "phiên lưu", từ Sài Gòn, Nguyễn Chánh Nhì đã đến được nơi Ma Cao. Ông Nhì kể: "Ban đêm, Ma Cao chi chít những đốm đen phát ra từ những ngôi nhà cao, thấp nằm lô nhô trên sườn núi... Anh Lý dẫn tôi đến một ngôi nhà nhỏ 2 tầng xinh xắn, có cổng và vườn, nhà số 2. Một người đàn ông nhỏ nhắn, có cặp mắt sáng trạc trên dưới 30 tuổi ra đón chúng tôi. Anh Lý giới thiệu tôi với anh Nhỏ”.

Sau này, ông Nguyễn Chánh Nhì mới biết, anh Nhỏ là ông Hà Huy Tập (1906-1941), còn anh Lý là ông Phùng Chí Kiên (1901-1941). 

Tiếp đó, thêm 2 người nữa đến. Đó là ông Ngô Tuân và ông Võ Nguyên Hiến, cả hai người đều là đại biểu Xứ ủy Trung kỳ. Hai người đến sau cùng là ông Võ Văn Ngân và ông Văn Xô. Theo ông Nguyễn Chánh Nhì, tất cả số đại biểu dự Đại hội Đảng lần thứ I ở Ma Cao có 10 người.

"Sáng hôm sau, 27/3/1935, ăn sáng xong - Nguyễn Chánh Nhì kể tiếp - chúng tôi lên lầu hai khai mạc Đại hội. Đó là căn phòng có bàn và ghế đủ cho 10 đại biểu, không có hoa, không có khẩu hiệu trang trí. Anh Nhỏ chủ trì, anh Lý là báo cáo viên...".

Vì "bọn mật thám đánh hơi thấy", như hồi ức của ông Nguyễn Chánh Nhì sau này nhớ lại, nên Đại hội chỉ họp trong 5 ngày (kết thúc vào 31/3/1935) và không có đại biểu Quốc tế tham dự.

Đại hội lần thứ I của Đảng Cộng sản Đông Dương đã bầu Ban Chấp hành Trung ương gồm 13 ủy viên (bầu thực tế 12 người, còn 1 ủy viên khác đại diện Trung kỳ sẽ chỉ định sau), do ông Lê Hồng Phong làm Tổng Bí thư. Đại hội cũng đã cử lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc là đại diện của Đảng bên cạnh Quốc tế Cộng sản; cử Đoàn đại biểu đi dự Đại hội VII Quốc tế Cộng sản họp ở Mátxcơva - Liên Xô (tháng 7 - tháng 8/1935) gồm có ông Lê Hồng Phong, bà Nguyễn Thị Minh Khai và ông Hoàng Văn Nọn...

"Kết thúc Đại hội, sau bữa cơm liên hoan cũng rôm rả, chúng tôi chia tay nhau mỗi người mỗi ngả bí mật về với đồng chí; đồng bào...", ông Nguyễn Chánh Nhì kể.

Nhân chứng Phạm Văn Xô

Trong các đại biểu dự Đại hội Đảng lần thứ I ở Ma Cao và được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng, người sống thọ nhất là ông Phạm Văn Xô (1910-2005). Tên thật của ông là Trần Văn Đạt sinh tại thôn Phú Cốc, xã Minh Thuận, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định (nay là tỉnh Ninh Bình) trong một gia đình nông dân nghèo. Ông tham gia cách mạng năm 1930 và được kết nạp Đảng năm 1931.

Theo sự phân công của tổ chức, ông đi khắp nơi để xây dựng cơ sở hoạt động, từ Lào sang Thái Lan đến Cam-pu-chia. Do hoạt động lặng lẽ, thiên về gây quỹ hoạt động cho Đảng và xây dựng cơ sở, lại không ở trong nước nên ông thoát khỏi những đợt cao điểm truy bắt của thực dân Pháp.

Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III (1960), ông Phạm Văn Xô được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương; tham gia Trung ương Cục miền Nam, giữ chức vụ Ủy viên Thường vụ rồi Phó Bí thư, phụ trách về căn cứ và kinh tài, kiêm Trưởng Ban Kiểm tra Trung ương Cục. Sau năm 1975, ông Phạm Văn Xô được phân công làm Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra Trung ương Đảng. Ông đã được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Sao Vàng, Huân chương Hồ Chí Minh, Huy hiệu 70 năm tuổi Đảng và nhiều huân, huy chương cao quý khác.

Ông Phạm Văn Xô được đồng chí và nhân dân kính trọng với tấm gương trong sáng, liêm khiết, khiêm tốn của người Đảng viên Cộng sản. Ông Tô Bửu Giám nguyên Phó Chánh Văn phòng Trung ương Cục miền Nam bình luận: “Là những người đã phục vụ anh trong những năm dài hai cuộc kháng chiến, chúng tôi không hề được nghe anh nói về việc anh là một trong các đại biểu dự Ðại hội lần thứ nhất của Ðảng ở Ma Cao, và về  việc anh được bầu là Ủy viên Trung ương Ðảng khóa I”.

(Đón đọc kỳ 8: Đi họp Quốc tế Cộng sản năm 1935)