Ngày 15/5, tại Hà Nội, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tổ chức Hội thảo quốc tế “Ứng dụng công nghệ và đổi mới sáng tạo trong khí tượng thủy văn, môi trường và biển: Thúc đẩy hợp tác Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp”. Đây là một trong những hoạt động hưởng ứng Ngày Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam 2026.
PGS.TS Phạm Thị Thanh Ngà, Viện trưởng Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển chủ trì hội thảo. Ảnh: Trung Nguyên.
Kết nối các bên thúc đẩy đổi mới sáng tạo
Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ NN-MT) cho biết: Các công nghệ tiên tiến như trí tuệ nhân tạo (AI), học máy, viễn thám, dữ liệu lớn (Big Data), IoT, blockchain và mô hình số phân giải cao đang mở ra những cơ hội mới. Những giải pháp này đóng vai trò then chốt trong việc củng cố hệ thống dự báo, cải thiện giám sát môi trường, giảm nhẹ rủi ro thiên tai và hỗ trợ thích ứng với biến đổi khí hậu.
"Việc đẩy mạnh khoa học công nghệ và chuyển đổi số hoàn toàn phù hợp với các định hướng phát triển quốc gia của Việt Nam cũng như các cam kết quốc tế về khả năng chống chịu và phát triển bền vững", ông Long khẳng định.
Ông Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ NN-MT) cho biết công nghệ mới giúp củng cố hệ thống dự báo, cải thiện giám sát môi trường, giảm nhẹ rủi ro thiên tai và hỗ trợ thích ứng với biến đổi khí hậu. Ảnh: Trung Nguyên.
Nhấn mạnh tầm quan trọng của công tác quản trị tài nguyên nước quốc gia, ông Kanat Tumysh, Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Kazakhstan tại Việt Nam nhận định: Hiện nay, thế giới đang đối mặt với cuộc khủng hoảng nước chưa từng có khi hàng tỷ người thiếu quyền tiếp cận nước sạch và vệ sinh an toàn, trong khi các thảm họa liên quan đến nước chiếm tới 70% tổng số ca tử vong do thiên tai. Yếu tố nước hiện không còn đơn thuần là vấn đề môi trường mà đã trở thành vấn đề chiến lược, địa chính trị, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh lương thực, năng lượng và ổn định quốc tế.
Một minh chứng điển hình cho thảm họa môi trường xuyên biên giới là biển Aral, nơi đã mất hơn 90% thể tích và diện tích kể từ những năm 1960. Tuy nhiên, nhờ những nỗ lực và biện pháp mục tiêu của Kazakhstan trong giai đoạn 2025-2026, khu vực phía bắc biển Aral đã ghi nhận sự phục hồi sinh thái tích cực khi tăng đáng kể thể tích nước và độ mặn giảm mạnh, giúp phục hồi nguồn lợi thủy sản. Thực tiễn chứng minh, sự phối hợp hiệu quả giữa các quốc gia và quyết tâm chính trị có thể giảm thiểu phần nào các cuộc khủng hoảng môi trường quy mô lớn.
Ông Kanat Tumysh, Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Kazakhstan tại Việt Nam nhấn mạnh, ứng dụng công nghệ và hợp tác đa phương là hai "chìa khóa" không thể tách rời để giải quyết các vấn đề cấp bách về khí hậu và môi trường hiện nay. Ảnh: Trung Nguyên.
Chia sẻ về định hướng hiện đại hóa ngành khí tượng thủy văn Việt Nam đến năm 2045, TS. Lưu Anh Đức (Cục Khí tượng Thủy văn) cho biết, ngành đang chịu “áp lực kép” từ biến đổi khí hậu cực đoan và làn sóng công nghệ AI phát triển nhanh chóng. Lộ trình hiện đại hóa sẽ tập trung vào xây dựng hạ tầng dữ liệu quốc gia, làm chủ công nghệ AI và hình thành hệ sinh thái dữ liệu khí hậu toàn diện. Đáng chú ý, mô hình “Triple Helix” (nhà nước - nhà khoa học - doanh nghiệp) được xác định là nền tảng để huy động nguồn lực xã hội và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực này.
Đồng quan điểm, PGS.TS Phạm Thị Thanh Ngà, Viện trưởng Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển nhận định, không một tổ chức hay lĩnh vực đơn lẻ nào có thể đơn độc giải quyết được các thách thức toàn cầu hiện nay. Sự hợp tác chặt chẽ giữa các cơ quan chính phủ, học viện, doanh nghiệp và các đối tác quốc tế là yếu tố then chốt để đẩy nhanh quá trình đổi mới, tăng cường chuyển giao công nghệ và thúc đẩy ứng dụng thực tiễn các giải pháp kỹ thuật.
Nhiều công nghệ mới đầy tiềm năng
Đi sâu vào chuyên môn, trong lĩnh vực dự báo và quản lý rủi ro thiên tai, nhiều công trình nghiên cứu cho thấy tiềm năng lớn của AI trong nâng cao chất lượng cảnh báo sớm. Phó Giáo sư Changhyun Jun (Đại học Korea, Hàn Quốc) chia sẻ chi tiết các tiến bộ mới trong xây dựng bản đồ nguy cơ ngập lụt bằng AI, kết hợp dữ liệu viễn thám và dữ liệu không gian địa lý nhằm xác định khu vực có nguy cơ ngập trước khi thiên tai xảy ra. Theo ông, các mô hình AI và học máy có khả năng mô phỏng tốt hơn các quá trình phi tuyến phức tạp của lũ lụt so với các phương pháp truyền thống, đồng thời mở ra hướng phát triển các hệ thống quản lý rủi ro ngập lụt thông minh trong tương lai.
Về xu hướng chuyển đổi từ hệ thống dự báo truyền thống sang “nền tảng trí tuệ khí hậu” phục vụ ra quyết định, Phó Giáo sư Đoàn Quang Văn Văn (Đại học Tsukuba, Nhật Bản) giới thiệu hệ thống HiClimaX - nền tảng mã nguồn mở tích hợp mô hình khí hậu độ phân giải cao với AI nhằm cung cấp thông tin khí hậu phục vụ xây dựng xã hội thích ứng và phát triển bền vững. Trong khi đó, Giáo sư Toshio Koike (ICHARM, Nhật Bản) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kết nối dữ liệu khí hậu toàn cầu với quá trình ra quyết định ở quy mô địa phương.
Hội thảo quy tụ nhiều nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý trong và ngoài nước đến từ các cơ quan quản lý, trường đại học, viện nghiên cứu, tổ chức quốc tế và doanh nghiệp. Ảnh: Trung Nguyên.
Trong phiên thảo luận về lĩnh vực môi trường - biến đổi khí hậu và biển, các nhà khoa học cảnh báo ô nhiễm nhựa đại dương đang trở thành thách thức nghiêm trọng đối với hệ sinh thái ven biển và nền kinh tế biển. Trong số các giải pháp công nghệ được giới thiệu, nổi bật có ứng dụng viễn thám và AI để đánh giá sự dịch chuyển môi trường sống của rừng ngập mặn tại đồng bằng sông Cửu Long, hay việc tích hợp nền tảng dữ liệu tin cậy từ chất bán dẫn AIoT và Blockchain vào phát triển nông nghiệp bền vững. Các nhà khoa học cũng đề xuất những giải pháp quản lý chất lượng nước và cảnh báo thực trạng ô nhiễm nhựa đại dương. Đặc biệt, nghiên cứu tại Hải Phòng đã chỉ ra vai trò của các dòng sông đô thị như sông Lạch Tray trong việc vận chuyển vi nhựa, từ đó kêu gọi các hành động phối hợp công nghệ để bảo vệ kinh tế xanh.
Trong lĩnh vực nông nghiệp bền vững và kinh tế tuần hoàn, Giáo sư Seung Hun Han (KAIST, Hàn Quốc) chia sẻ về nền tảng dữ liệu tích hợp AIoT, blockchain và phân tích dữ liệu nhằm tối ưu hóa sản xuất nông nghiệp, quản lý chất thải hữu cơ. Công nghệ này cũng hỗ trợ xác thực tín chỉ carbon và tín chỉ nước, góp phần giảm phát thải và thúc đẩy mô hình phát triển xanh.
Để giải quyết ô nhiễm nguồn nước, ông Latif Kalin - Phó Hiệu trưởng nghiên cứu Trường Lâm nghiệp, Động vật hoang dã và Môi trường (Đại học Auburn, Hoa Kỳ) đưa ra giải pháp ứng dụng mô hình hóa để giải quyết ô nhiễm nguồn phân tán (NPS) - một thách thức lớn đối với quản lý tài nguyên nước tại khu vực Đông Nam Á và thế giới. Mô hình giúp mô phỏng các quá trình thủy văn và địa hóa phức tạp mà thực nghiệm trực tiếp không thể thực hiện được; dự báo các tác động và đề xuất những biện pháp quản lý cho các nhà hoạch định chính sách bảo vệ tài nguyên nước.
Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS Phạm Thị Thanh Ngà bày tỏ kỳ vọng những tri thức và kinh nghiệm được chia sẻ tại hội thảo sẽ là nền tảng cho các dự án nghiên cứu chung, xây dựng chính sách và nâng cao năng lực chuyên môn trong tương lai. Qua đó, xây dựng mối quan hệ đối tác dài hạn, mở rộng mạng lưới nghiên cứu và kiến tạo một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mạnh mẽ, cùng hướng tới mục tiêu phục hồi và phát triển bền vững cho Việt Nam và khu vực.
