Tháng 10/1930, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc triệu tập Hội nghị lần thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương để thông qua Luận cương Chính trị của Đảng, thông qua Điều lệ Đảng, và quyết định một số vấn đề quan trọng khác.
Góp ý kiến vào dự thảo Luận cương Chính trị
Ông Bùi Lâm (1905-1974) - nhân chứng - kể lại sự kiện này qua hồi ký “Đồng chí Nguyễn Ái Quốc với Hội nghị thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương Đảng (tháng 10/1930)” (Tạp chí Học tập, 1982): “Tôi được biết đồng chí Nguyễn Ái Quốc thay mặt Quốc tế Cộng sản, đã triệu tập Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng. Lúc ấy là vào khoảng cuối tháng 8 năm 1930, cách mạng trong nước đang dâng lên thành cao trào”.
Hội nghị thành lập Đảng Cộng sản VN (3/2/1930). Tranh: Phan Kế An.
![Thời dựng Đảng: [Kỳ 5] Hội nghị hợp nhất thành công](https://t.ex-cdn.com/nongnghiepmoitruong.vn/resize/174x104/files/hainv72/2026/02/07/1206-screenshot_1770429515-085905_308.jpeg)
Ông Hồ Tùng Mậu, bà Nguyễn Thị Minh Khai và ông Bùi Lâm được phân công tham gia chuẩn bị Hội nghị Trung ương Đảng. Dưới sự chỉ đạo trực tiếp và cụ thể của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, dự thảo Điều lệ Đảng, các nghị quyết về vận động công nhân, nông dân, thanh niên, phụ nữ, Điều lệ các tổ chức quần chúng,… được chuẩn bị.
“Trong khi chúng tôi đang chuẩn bị tài liệu cho Hội nghị, thì đồng chí Trần Phú ở trong nước sang, báo cáo với đồng chí Nguyễn Ái Quốc về cao trào cách mạng trong cả nước và Xô viết Nghệ Tĩnh - vẫn theo ông Bùi Lâm kể - đồng thời trình bày với Người về bản dự thảo Luận cương Chính trị của Đảng. Bản dự thảo đã được Người góp những ý kiến rất quan trọng. Sau khi sửa chữa bản dự thảo này, đồng chí Trần Phú còn xin ý kiến của đồng chí Nguyễn Ái Quốc một lần nữa, rồi tranh thủ thêm ý kiến của một số đồng chí đang công tác tại Văn phòng Ban phương Đông của Quốc tế Cộng sản”.
Theo ông Bùi Lâm, trước khi dự thảo Luận cương Chính trị của Đảng, ở trong nước, ông Trần Phú đã chuẩn bị khá đầy đủ về lý luận và thực tiễn. Bản dự thảo ấy cũng đã được Thường vụ Ban Chấp hành Trung ương lâm thời góp ý kiến. Tuy vậy, ông Trần Phú vẫn tiếp tục chỉnh lý và bổ sung làm cho bản dự thảo hoàn chỉnh thêm, trước khi đưa ra trình bày tại Hội nghị Trung ương Đảng.
Sau khi gợi ra một vài điểm trong bản dự thảo Luận cương Chính trị để ông Trần Phú tham khảo, ông Mậu, ông Lâm và bà Minh Khai đi Hương Cảng trước để chuẩn bị mọi mặt cho Hội nghị Trung ương. “Đồng chí Nguyễn Ái Quốc và đồng chí Trần Phú còn ở lại Thượng Hải làm thêm một số việc cho tới cuối tháng 9 năm 1930 mới đến Hương Cảng…”, ông Bùi Lâm nhớ lại.
Bầu Tổng Bí thư đầu tiên
Bà Nguyễn Thị Minh Khai làm công việc liên lạc với các đại biểu và đón một số đại biểu ở trong nước ra dự Hội nghị được bố trí về số 186 phố Tam Lung, một số ở bên Cửu Long. Đồng thời bà cũng lo việc đánh máy và in các văn kiện của Hội nghị.
Giữa tháng 10 năm 1930, số đại biểu trong nước sang Hương Cảng vẫn chưa đủ. Trong khi chờ họp Hội nghị, một số đại biểu đến sớm được bồi dưỡng bước đầu về những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin.
Ông Bùi Lâm (1905-1974). Ảnh tư liệu gia đình.
Ông Bùi Lâm kể tiếp: “Khoảng ngoài 20/10/1930, Hội nghị lần thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương Đảng khai mạc dưới sự chủ tọa của đồng chí Nguyễn Ái Quốc, ở Hương Cảng”.
Tham dự Hội nghị này, theo trí nhớ của ông Bùi Lâm, có những đại biểu chính thức: Trần Phú, Lê Mao, Nguyễn Trọng Nhạ/ Nhã. Ông Bùi Lâm cũng khẳng định dự Hội nghị này còn có ông Ngô Đức Trì tức Vân; nhưng năm 1931, bị địch bắt và sau nhiều ngày bị tra tấn, ông Ngô Đức Trì không giữ vững tinh thần đã khai báo với địch.
Ông Hồ Tùng Mậu, bà Nguyễn Thị Minh Khai, ông Bùi Lâm và ông Giao là đại biểu dự thính (nay gọi là dự khuyết) tham dự Hội nghị.
Hội nghị đã thảo luận và thông qua bản Luận cương Chính trị của Đảng, do đồng chí Trần Phú khởi thảo; thông qua Nghị quyết về tình hình hiện tại ở Đông Dương và nhiệm vụ cần kíp của Đảng; thông qua các nghị quyết về vận động công nhân, nông dân, thanh niên, phụ nữ…; thông qua Điều lệ Đảng và điều lệ các tổ chức quần chúng. Theo chỉ thị của Quốc tế Cộng sản, Hội nghị đã quyết định đổi tên Đảng Cộng sản Việt Nam thành Đảng Cộng sản Đông Dương.
Hội nghị đã bầu Ban Chấp hành Trung ương chính thức do ông Trần Phú làm Tổng Bí thư của Đảng. Hội nghị còn quyết định chuẩn bị triệu tập Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng.
“Sau khi Hội nghị kết thúc - ông Bùi Lâm nhớ lại - đồng chí Nguyễn Ái Quốc đã báo cáo ngay với Quốc tế Cộng sản và Ban phương Đông về kết quả của Hội nghị, đồng thời Người cũng trình bày thêm với các đồng chí lãnh đạo Ban phương Đông về những nghị quyết của Hội nghị…”.
Theo đề nghị của Nguyễn Ái Quốc, sau Hội nghị này, Trung ương Đảng đã đặt cơ quan làm việc tại thành phố Sài Gòn (nay là Thành phố Hồ Chí Minh) để có điều kiện thuận tiện cho việc liên lạc quốc tế… Cơ quan này đã đón một số cán bộ về nước hoạt động, trong đó có ông Bùi Lâm.
“Trong thời gian chuẩn bị Hội nghị, nhất là trong tháng 9 và tháng 10 năm 1930, chúng tôi làm việc với tinh thần phấn chấn lạ thường. Chúng tôi được phân công giúp đồng chí Nguyễn Ái Quốc hằng ngày theo dõi sát cao trào cách mạng trong nước. Những tin tức về các cuộc đấu tranh ở trong nước liên tiếp và dồn dập đến với chúng tôi…” (Hồi ký của ông Bùi Lâm).
(Đón đọc Kỳ 7: Đại hội Đảng lần thứ nhất - 3/1935).
