Nhóm Cộng sản người Việt Nam được thành lập tại Trường Đại học Phương Đông - Liên Xô gồm 5 thành viên như sau: Phon Shon (Nguyễn Thế Rục), Le Man (Ngô Đức Trì), Jiao (Bùi Công Trừng), Min Khan (Bùi Lâm) và Lequy (Trần Phú) - Bí thư Chi bộ.
Nhóm 5 người cộng sản
Ông Bùi Công Trừng (1902 - 1977) trong hồi ký cá nhân chưa xuất bản “Đi lâu mới biết đường dài” đã kể lại thời gian học tập tại Trường Đại học Phương Đông - Liên Xô như sau: “Người Việt Nam đầu tiên tôi gặp ở Mạc Tư Khoa là anh Nguyễn Thế Rục, một thanh niên khỏe mạnh, miệng luôn luôn chúm chím cười, chân đi như người có việc gấp. Anh Rục giúp tôi rất nhiều trong những ngày mới đến Liên Xô vì anh là người duy nhất nói giỏi tiếng Nga trong các bạn sinh viên Việt Nam tại trường Phương Đông. Anh cũng là người học giỏi nhất. Anh điềm đạm, rất chân tình và chân thành”.
Nguyễn Ái Quốc (người ngồi) cùng các đồng chí tại Liên Xô. Ảnh tư liệu.
Trong số sinh viên Việt Nam đến Liên Xô, Trần Phú và Bùi Lâm đến trước Bùi Công Trừng - theo con đường từ Pháp sang (6 tháng). Lúc đầu, tổ chức xếp ông vào học cùng lớp với Trần Phú. Vào học muộn song vốn học lực tốt nên ông Trừng cũng theo kịp lớp. Nhưng muốn được học tốt hơn, Bùi Công Trừng xin vào học lớp mới (3 năm) dạy bằng Pháp văn. Đồng thời, trong sinh hoạt đoàn thể, là người làm báo nên anh em cử ông Trừng phụ trách bích báo của nhóm sinh viên Việt Nam.
Tháng 4/1927, Nguyễn Ái Quốc từ Quảng Châu trở lại Liên Xô gặp nhóm sinh viên Việt Nam tại trường Phương Đông. Lúc đầu đến, mọi người giới thiệu ông là “đồng chí Vương”, về sau nhóm sinh viên Việt Nam mới biết đó là đồng chí Nguyễn Ái Quốc nổi tiếng - tác giả của bản “Yêu sách 8 điểm của nhân dân An Nam” (1919) và “Bản án chế độ thực dân Pháp” (1925).
Lúc này, chỉ có 3 sinh viên trường Phương Đông đã từng gặp “đồng chí Vương” là Trần Phú - gặp ở lớp huấn luyện Quảng Châu, Lê Hồng Phong - gặp ở Hương Cảng, và Nguyễn Thế Rục - gặp ở Paris. Ông Bùi Công Trừng kể trong hồi ký: “Đồng chí Vương gặp chúng tôi như những người quen biết lâu ngày, đồng chí đưa giấy căn cước đã xé làm đôi cho chúng tôi xem và nói với chúng tôi rằng trước kia đồng chí tưởng là một vật không cần đến nữa, nhưng từ khi ở Quảng Châu bị lộ, nhờ có nó đồng chí mới thoát khỏi bọn mật vụ của Tưởng”.
Sau đó, “đồng chí Vương” được đưa đi nghỉ mát ở Crimê. Cùng thời gian đó, nhóm sinh viên trường Phương Đông họp nhau bàn về việc tổ chức nhóm cộng sản Việt Nam. Những người dự cuộc họp có Nguyễn Thế Rục, Trần Phú, Ngô Đức Trì Bùi Lâm và Bùi Công Trừng.
“Chúng tôi thảo luận rất náo nhiệt là cần hay chưa cần tổ chức nhóm cộng sản người Việt Nam - ông Bùi Công Trừng viết - rút cuộc ý kiến nên tổ chức nhóm cộng sản Việt Nam ngay đã được đa số tán đồng. Nhóm quyết định cử anh Trần Phú làm Bí thư”.
Đồng chí Nguyễn Ái Quốc (hàng đầu, thứ 3 từ trái sang) cùng các đại biểu tham dự Đại hội V Quốc tế Cộng sản. Ảnh: Commons.wikimedia.org - Nguồn khai thác ảnh: Báo QĐND.
Khi đồng chí Vương từ Crimê trở về, nhóm trao bản quyết nghị và danh sách các đồng chí cộng sản trong nhóm vừa tổ chức. Nguyễn Ái Quốc cùng đại diện Ban Bí thư Latinh của Quốc tế Cộng sản đã ký tên vào lá thư gửi Chi bộ Đảng trường Đại học Phương Đông báo cáo sự hình thành của nhóm cộng sản đầu tiên này. “5 anh em chúng tôi trở thành người cộng sản kể từ năm 1927. Con đường đi từ lòng yêu nước chân chính đến chủ nghĩa Cộng sản trong đời tôi bắt đầu từ đó”, ông Bùi Công Trừng nhớ lại.
Bức thư của Quốc tế Cộng sản
Qua năm 1929, tin từ Hồng Kông báo cho biết, tại Đại hội của Hội Thanh niên khi ý kiến đề xuất thành lập môt đảng cộng sản bị bác bỏ, hai đại biểu Ngô Gia Tự và Trần Văn Cung bỏ Đại hội thanh niên về nước. Ngay sau đó, Đông Dương Cộng sản Đảng tuyên bố thành lập. Lập tức, Lê Hồng Phong và Bùi Công Trừng báo cáo tin đó lên Bộ Phương Đông - Quốc tế Cộng sản.
Nghiên cứu về vấn đề tổ chức đảng cộng sản thống nhất, Quốc tế Cộng sản gửi cho những người cộng sản ở Đông Dương bức thư khuyên phải nhanh chóng thống nhất thành một đảng cộng sản trên toàn Đông Dương, sự chia rẽ thành những nhóm cộng sản kình địch nhau là rất nguy hại.
Ông Bùi Công Trừng (1902 - 1977). Ảnh tư liệu gia đình.
“Nhân anh Trần Phú về nước, Quốc tế Cộng sản giao cho anh cầm bức thư ấy về. Chính anh đã dựa vào những luận điểm cơ bản trong bức thư ấy đưa vào các tài liệu nói về phong trào thuộc địa, nhất là dựa vào đề cương thuộc địa (thèses coloniales) của Đại hội thứ 6 của Quốc tế Cộng sản, những tài liệu tình hình trong nước thì anh Trịnh Đình Cửu cung cấp để thảo ra luận cương chính trị đầu tiên của Đảng ta”, ông Bùi Công Trừng kể lại trong hồi ký.
Tháng 6/1930, sau khi tốt nghiệp ông Bùi Công Trừng về nước, được bổ sung vào Ban Thường vụ Trung ương Đảng (cùng Trần Phú và Ngô Đức Trì), phụ trách việc tuyên truyền và cổ động của Trung ương Đảng.
“Từ Liên Xô về tôi phải đi vòng sang Pháp để tìm đường về Sài Gòn có thể qua Hồng Kông. Anh Lê Hồng Phong đưa cho tôi một địa chỉ. Sang Pháp chuyến này phải đi theo tàu buôn Liên Xô đến Hăm-bua rồi từ Hăm-bua đến biên giới Đức, Bỉ. Các đồng chí người Đức tiếp tôi ở Béc-lanh rất niềm nở, giúp tôi chu đáo và đã nói với tôi những lời vàng ngọc “Bạn về làm việc cho phong trào cộng sản quốc tế, chúng tôi rất tin cậy ở bạn”. Những lời căn dặn đó tôi còn nhớ đến nay” (Hồi ký Bùi Công Trừng).
(Đón đọc kỳ 3: Chi bộ đầu tiên của Đảng Cộng sản 3/1929)
