Thực tiễn của phong trào “Vô sản hóa” cho thấy rõ Hội Thanh niên không thích hợp nữa. Ý thức lập Đảng Cộng sản bắt đầu thành hình. Từ quần chúng cơ sở cũng bày tỏ nguyện vọng lập Đảng, nhất là các cơ sở xí nghiệp, hầm mỏ.
Chi bộ 5D Hàm Long - Hà Nội
Từ năm 1928, để đi sát những người lao động và tổ chức công nhân, Hội Thanh niên đề ra chủ trương "vô sản hóa". Phần lớn cán bộ hoạt động đều được đưa vào nhà máy, hầm mỏ làm việc như công nhân. "Vô sản hóa" thành một phong trào rộng rãi trong Hội Thanh niên.
Chi bộ 5D Hàm Long - Hà Nội. Ảnh tư liệu. KMS chụp lại.
Từ tháng 4/1927, đồng chí Vương - Nguyễn Ái Quốc - đã bí mật rời Quảng Châu (Trung Quốc) trở lại Liên Xô, sau đó sang Bỉ, rồi đến Xiêm (nay là Thái Lan). Phong trào yêu nước do Hội Thanh niên dẫn dắt đã có sự phân hoá. Bên lề hội nghị lập Ban trù bị Đại hội Thanh niên (12/1928), Vũ Hồng Anh đã bàn bạc (tuy chưa công khai) với Trần Văn Cung và một số người khác vấn đề thành lập Đảng Cộng sản. Nhưng trong cuộc họp Tổng bộ Thanh niên không đả động gì đến vấn đề thành lập Đảng Cộng sản. Trần Văn Cung về nước nói lại cho các đồng chí Kỳ bộ Thanh niên Bắc kỳ và Trung kỳ, rủ nhau lập Đảng Cộng sản.
Tháng 3/1929, tại số nhà 5D phố Hàm Long (Hà Nội), 7 người gồm: Trần Văn Cung, Trịnh Đình Cửu, Ngô Gia Tự, Đỗ Ngọc Du, Nguyễn Đức Cảnh, Nguyễn Tuân và Dương Hạc Đính (Nguyễn Phong Sắc vắng mặt nhưng đồng tình với chủ trương thành lập Đảng) bàn bạc đi đến thống nhất: lập chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên.
Cuộc họp xác định thêm vai trò Hội Thanh niên: tiến bộ nhưng không lãnh đạo được cách mạng, đã đến lúc cần chấm dứt. Hội nghị tuyên bố lập chi bộ Cộng sản đầu tiên ở Đông Dương, bàn kế hoạch công tác cụ thể, trong đó có bàn phương pháp đối phó với Tổng bộ, vì nghi ngờ "Trương béo" (tức Lâm Đức Thụ) làm phản.
Chi bộ đầu tiên tại 5D phố Hàm Long tuy không đề ra cương lĩnh cụ thể nhưng cũng nêu ra đường lối chính trị là: làm cách mạng dân tộc dân chủ, sau làm cách mạng xã hội chủ nghĩa, bước đầu của chủ nghĩa cộng sản. Giai cấp lãnh đạo là công nhân và đảng của nó là Đảng Cộng sản.
Tranh mô phỏng “một buổi họp chi bộ” được trưng bày tại Di tích nhà lưu niệm 5D Hàm Long, Hà Nội.
"Đông Dương Cộng sản Đảng" ra đời
Giữa lúc đó, Tổng bộ Thanh niên tại Quảng Châu (Trung Quốc) triệu tập ba kỳ (Bắc - Trung - Nam kỳ) cử đại biểu sang dự đại hội. Chi bộ 5D Hàm Long đã bàn bạc và bầu 4 người của chi bộ làm đại biểu đi dự đại hội vận động lập Đảng Cộng sản, giải tán Hội Thanh niên. Khi bàn bạc, các đại biểu thống nhất: Nếu đại hội đồng ý thì ổn, nếu Tổng bộ Thanh niên phản đối thì 4 đại biểu Bắc kỳ (Trần Văn Cung, Ngô Gia Tự, Nguyễn Tuân và Dương Hạc Đính) bỏ về, lập Đảng Cộng sản. Còn Trịnh Đình Cửu, Nguyễn Đức Cảnh và Đỗ Ngọc Du ở nhà làm công tác chuẩn bị: lựa chọn hội viên Hội Thanh niên tốt để kết nạp vào Đảng, thảo điều lệ, cương lĩnh chính trị, tìm địa điểm, tài chính...
Đại hội Thanh niên (họp ở Quảng Châu) thông qua chương trình nghị sự. Khi đại biểu Trần Văn Cung đưa vấn đề lập Đảng Cộng sản, Bí thư Tổng bộ Thanh niên Lâm Đức Thụ gạt đi: "Đây là Đại hội Thanh niên, không bàn Cộng sản" - ông Trần Văn Cung nhớ lại trong hồi ký “Vài mẩu chuyện về chi bộ Cộng sản đầu tiên và Đông Dương Cộng sản Đảng” (1961). Đại biểu Bắc Kỳ phản đối: "Chúng tôi làm cách mạng, cái gì cách mạng là bàn". Đôi bên tranh cãi nhau rất găng, vấn đề không giải quyết được phải tạm nghỉ họp.
Sau nghỉ giải lao trở lại cuộc họp, thấy Lâm Đức Thụ vẫn khăng khăng: "Đây không bàn cộng sản", 3 đại biểu Bắc kỳ là Trần Văn Cung, Ngô Gia Tự và Nguyễn Tuân bỏ Đại hội ra về.
Về nước, giữa năm 1929, trong ngôi nhà 312 phố Khâm Thiên (gần Ô Chợ Dừa) các đại biểu Bắc kỳ họp và ra tuyên bố thành lập “Đông Dương Cộng sản Đảng”.
Ông Trần Văn Cung (1906 - 1977). Ảnh tư liệu, KMS chụp lại.
Ông Trần Văn Cung (1906 - 1977) kể lại trong hồi ức: “Đang họp, các cơ sở báo cáo lên tình hình mọi nơi có dấu hiệu cao trào, cần được lãnh đạo. Lúc ấy là tháng 5/1929. Quả nhiên, tháng 6 nổ ra bãi công của công nhân hãng A-vi-a, mở đầu cho làn sóng đấu tranh tháng 6, liên tục suốt từ Nam đến Bắc. Cuộc đấu tranh này chưa hết đã tiếp đến cuộc khác, dồn nhau rầm rộ như sóng vỗ bờ. Ở nông thôn, biểu tình hàng nghìn người tham gia chống sưu cao, thuế nặng. Đảng càng cần ra mắt để trực tiếp lãnh đạo phong trào. Đảng Cộng sản Đông Dương do chi bộ đầu tiên tổ chức ra được thành lập trong không khí quần chúng công nông đấu tranh sôi sục ấy”.
“Đông Dương Cộng sản Đảng” ra mắt với tuyên ngôn cụ thể về Đảng (do ông Trịnh Đình Cửu viết), cơ quan ngôn luận là báo Búa liềm và tạp chí Công hội đỏ. Tiếp sau, ở Nam kỳ, tổ chức "An Nam Cộng sản Đảng" ra đời. Ở Trung kỳ, Đảng Tân Việt cũng phân hóa thành "Đông Dương Cộng sản Liên đoàn". Trong nước thành ra có ba nhóm cộng sản.
Ông Trịnh Đình Cửu (1906 - 1990) nhớ lại: “Đã vài lần gặp nhau điều đình thống nhất nhưng không bên nào chịu bên nào, cho đến tháng 12/1929, đồng chí Nguyễn Ái Quốc về Hương Cảng, triệu tập hội nghị hợp nhất vào ngày 3/2/1930”.
Khi nhận được giấy ký "Đại biểu quốc tế cộng sản" triệu tập, hai ông Trịnh Đình Cửu và Nguyễn Đức Cảnh được “Đông Dương Cộng sản Đảng” cử làm đại biểu sang Hương Cảng (Hồng Kông - Trung Quốc) họp.
(Đón đọc kỳ 4: Hai tổ chức cộng sản ở Việt Nam phân hóa)
