Từ “địa phương hành chính” đến không gian văn hóa phát triển
Trong nhiều năm, văn hóa địa phương thường được nhìn nhận qua các hoạt động bảo tồn di sản hoặc tổ chức các lễ hội theo mùa vụ. Cách tiếp cận này giúp gìn giữ giá trị truyền thống, song chưa đủ để văn hóa trở thành nguồn lực phát triển thực sự. Thực tiễn đặt ra yêu cầu “tái định vị” tiềm năng văn hóa của từng địa phương, không chỉ trong phạm vi địa giới hành chính, mà trong tổng thể các không gian phát triển mới, gắn với đô thị hóa, chuyển đổi số, kinh tế sáng tạo và hội nhập quốc tế.
“Tái định vị” tiềm năng văn hóa của từng địa phương, không chỉ trong phạm vi địa giới hành chính, mà trong tổng thể các không gian phát triển mới. Ảnh: Bảo Minh.
Quan điểm này được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Văn Hùng nhiều lần nhấn mạnh. Ông cho rằng, văn hóa không thể chỉ đứng bên lề các chiến lược phát triển, mà cần được đặt vào trung tâm, trở thành nền tảng tinh thần của xã hội, là động lực và sức mạnh nội sinh của phát triển bền vững. Cách nhìn này mở ra hướng tiếp cận mới: văn hóa không còn là “phần việc mềm”, mà là “cấu phần cứng” trong quy hoạch và kiến tạo không gian phát triển.
Tái định vị tiềm năng văn hóa địa phương trước hết là quá trình nhận diện đúng và đầy đủ các giá trị đặc thù. Mỗi vùng đất đều mang trong mình những lớp trầm tích văn hóa khác nhau: lịch sử, ký ức cộng đồng, phong tục, tín ngưỡng, nghề truyền thống, cảnh quan tự nhiên, cho tới lối sống và nhịp điệu sinh hoạt đương đại. Khi những giá trị này được đặt trong mối quan hệ với giáo dục, kinh tế và khoa học công nghệ, chúng không chỉ được bảo tồn, mà còn được kích hoạt để tạo ra sức sống mới.
“Khi văn hóa gắn liền với giáo dục sẽ hình thành con người có nhân cách; gắn liền với kinh tế sẽ tạo sự phát triển bền vững; gắn liền với khoa học công nghệ sẽ mở ra không gian sáng tạo”, Bộ trưởng Nguyễn Văn Hùng nhấn mạnh và cho rằng định vị văn hóa không thể tách rời các trụ cột phát triển khác, mà phải được đặt trong một chỉnh thể liên thông.
Trong bối cảnh đó, việc kiến tạo không gian văn hóa trên nền tảng địa giới hành chính truyền thống cần được mở rộng sang các không gian chức năng mới: không gian đô thị sáng tạo, không gian di sản - du lịch, không gian văn hóa biển và sinh thái, hay không gian văn hóa số. Mỗi không gian là một hệ sinh thái văn hóa, nơi các giá trị truyền thống và hiện đại cùng tồn tại, tương tác và bổ trợ cho nhau.
Hình thành các trục bản sắc - từ nhận diện đến hành động
Từ việc định vị tiềm năng, bước tiếp theo mang tính quyết định là hình thành các trục bản sắc văn hóa. Đây không chỉ là khái niệm mang tính học thuật, mà là định hướng thực tiễn nhằm tạo ra những “xương sống” văn hóa cho từng địa phương, từng vùng phát triển.
Theo định hướng được Bộ trưởng Nguyễn Văn Hùng nêu ra, các trục bản sắc có thể được hình thành dựa trên đặc trưng nổi trội của từng địa phương: trục văn hóa đô thị và sáng tạo tại các thành phố lớn; trục văn hóa bản địa và dân tộc ở các vùng miền núi, trung du; trục văn hóa lịch sử và cách mạng tại những địa danh gắn với các mốc son của dân tộc; trục văn hóa biển và sinh thái ở các địa phương ven biển, hải đảo. Mỗi trục bản sắc không tồn tại biệt lập, mà liên kết với nhau, tạo nên mạng lưới giá trị văn hóa đa dạng nhưng thống nhất.
Cần nhận diện đúng và đầy đủ các giá trị đặc thù của từng địa phương để tạo ra sức sống mới cho văn hóa trong giai đoạn phát triển mới. Ảnh: Cổng thông tin Bộ VHTTDL.
Thực tế cho thấy, những địa phương sớm nhận diện và đầu tư đúng hướng cho trục bản sắc thường tạo được dấu ấn rõ nét trong phát triển. Văn hóa đô thị và sáng tạo không chỉ thể hiện qua kiến trúc hay không gian công cộng, mà còn qua các ngành công nghiệp văn hóa, nghệ thuật biểu diễn, thiết kế, truyền thông. Văn hóa bản địa và dân tộc, khi được khai thác một cách tôn trọng và sáng tạo, có thể trở thành nền tảng cho du lịch cộng đồng, giáo dục trải nghiệm và bảo tồn tri thức bản địa. Văn hóa lịch sử - cách mạng không chỉ là ký ức, mà còn là nguồn lực tinh thần, nuôi dưỡng lòng yêu nước và trách nhiệm công dân. Văn hóa biển và sinh thái, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, càng trở nên quan trọng khi gắn bảo tồn với phát triển bền vững.
Để các trục bản sắc không dừng lại ở khẩu hiệu, vai trò của thể chế và chính sách là yếu tố then chốt. Bộ trưởng Nguyễn Văn Hùng đã thẳng thắn chỉ ra những điểm nghẽn về cơ chế cần sớm tháo gỡ, từ hệ thống pháp luật đến cách thức phân cấp, phân quyền. Việc hoàn thiện hành lang pháp lý cho du lịch, nghệ thuật biểu diễn và công nghiệp văn hóa được xem là điều kiện cần để các địa phương chủ động hơn trong khai thác tiềm năng văn hóa của mình.
Song song với đó, xây dựng môi trường văn hóa là yêu cầu mang tính nền tảng. Môi trường ấy không chỉ hiện diện trong các thiết chế lớn, mà phải thấm sâu vào đời sống thường nhật, từ làng quê, khu dân cư đến các đô thị mới. Khi văn hóa bao trùm đời sống xã hội, các trục bản sắc mới có thể phát huy giá trị bền vững, lâu dài.
Ở góc độ này, vai trò của nhân dân trong việc kiến tạo và lan tỏa giá trị văn hóa là rất quan trọng. Đầu tư cho văn hóa không chỉ là xây dựng công trình, mà là khơi dậy sức mạnh nội sinh, để mỗi cộng đồng trở thành chủ thể sáng tạo, bảo vệ và truyền nối bản sắc của mình. Đó cũng là cách để văn hóa không bị đóng khung trong bảo tàng, mà sống động trong đời sống đương đại.
Tái định vị tiềm năng văn hóa địa phương và hình thành các trục bản sắc là một quá trình lâu dài, đòi hỏi tầm nhìn chiến lược, sự kiên trì và đồng thuận xã hội. Đây không phải là câu chuyện riêng của ngành văn hóa, mà là nhiệm vụ chung của cả hệ thống, từ quy hoạch, giáo dục, kinh tế đến khoa học công nghệ.
Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng trưởng, mà là tăng trưởng có chiều sâu, có bản sắc và bền vững. Văn hóa, khi được định vị đúng và đầu tư đúng, sẽ không chỉ là hồn cốt của dân tộc, mà còn là nguồn lực mềm, giúp mỗi địa phương tìm được vị trí riêng trong dòng chảy phát triển chung của quốc gia.
