Quan điểm đặt ra khi sửa Luật Bảo vệ môi trường (BVMT) 2020 là coi chất thải là tài nguyên, phải được quản lý chặt chẽ, tăng cường tái chế, tái sử dụng, giảm phát sinh, đồng thời cung cấp nguyên liệu đầu vào cho các ngành sản xuất, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, phát triển ngành công nghiệp môi trường.
Khó chồng khó, phân loại rác vẫn loay hoay
Khi xây dựng Luật BVMT 2020, quy định về phân loại chất thải rắn sinh hoạt được nội luật hóa được coi là một điểm mới. “Các nước trên thế giới đã làm từ lâu, nếu Việt Nam không làm là lạc hậu” – TS. Nguyễn Thế Chinh, nguyên Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Tài nguyên và Môi trường khi ấy bày tỏ.
Người dân Đà Nẵng thực hiện phân loại rác. Ảnh: Lan Anh.
Các chuyên gia, nhà khoa học đều ủng hộ quy định phân loại rác. Bộ Tài nguyên và Môi trường, nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cũng nỗ lực ban hành các văn bản hướng dẫn các địa phương thực hiện. Hàng loạt các phong trào được triển khai rộng khắp, những mô hình thí điểm được gây dựng, ý thức phân loại rác tại nguồn của người dân ở nhiều nơi đã trở thành thói quen. Đó là bước chuyển căn bản, tích cực nhất trong những năm qua.
Thế nhưng, việc duy trì và mở rộng các mô hình phân loại rác, xử lý rác lại gặp nhiều khó khăn. Chính sự thiếu đồng bộ về hạ tầng thu gom, xử lý ở các địa phương, thiếu nguồn lực triển khai đã dẫn đến rác sau khi phân loại vẫn bị gom chung trong quá trình vận chuyển hoặc đổ về các bãi chôn lấp không đạt chuẩn. Trong khi đó, công nghệ chưa đáp ứng, năng lực tái chế còn nhiều hạn chế.
Khi soạn thảo Luật BVMT 2020, một bất cập được nhìn nhận rõ rằng: Chi phí xử lý rác thải vẫn đổ dồn lên “đôi vai Nhà nước”, trở thành gánh nặng cho ngân sách. Mỗi hộ gia đình, cá nhân chỉ phải chi trả chi phí rất thấp và ở mức đồng đều cho xử lý rác. Điều này hoàn toàn không phù hợp với nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền”. Giải pháp đưa ra là “Giá dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt từ hộ gia đình, cá nhân được tính toán dựa trên khối lượng hoặc thể tích chất thải đã được phân loại”. Đây là quy định tiến bộ, đảm bảo cho sự công bằng trong xã hội, thúc đẩy phân loại và tái chế chất thải, song thực hiện không dễ dàng.
"Bài toán" phân loại rác ở Việt Nam vẫn chưa tìm ra lời giải hợp lý. Ảnh: Kiên Trung.
Cách đây 3 năm, năm 2023, hơn 400 hộ dân phường Cẩm An, thành phố Hội An, Quảng Nam (cũ) là những hộ đầu tiên trên cả nước thực hiện thí điểm mô hình thu phí rác thải theo thể tích. Nhân viên công ty môi trường bán túi nilon theo 3 loại rác phân loại, người dân trả tiền xử lý rác tương ứng số túi cần mua. Kết quả ban đầu cho thấy lượng rác phải chôn lấp giảm khoảng 30%. Tuy nhiên, mô hình từng được xem là điểm sáng này lại không thể duy trì sau khi kết thúc giai đoạn thí điểm.
Đây chỉ là một ví dụ cho thấy đến nay, "bài toán" phân loại rác ở Việt Nam vẫn chưa tìm ra lời giải hợp lý. Hạn định đưa ra trong Luật BVMT 2020: “phải được thực hiện chậm nhất là ngày 31 tháng 12 năm 2024” đã không thực hiện được.
Duy trì phân loại, đâu là điểm mới?
Không phải thấy khó mà không thực hiện, nhất là khi đó là xu hướng mang tính tất yếu, đảm bảo “đầu vào” cho chu trình kinh tế tuần hoàn – vốn là định hướng chiến lược của môi trường Việt Nam.
Tại dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Luật BVMT 2020, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục kiên trì quan điểm: phải phân loại chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH).
Có 2 phương án về nguyên tắc phân loại CTRSH được đưa ra để lấy ý kiến. Phương án 1 quy định nguyên tắc phân loại theo 3 nhóm như pháp luật hiện hành, bao gồm: chất thải có khả năng tái chế, tái sử dụng; chất thải thực phẩm; chất thải khác. Phương án 2 quy định nguyên tắc phân loại chỉ theo 2 nhóm theo mục đích tái chế, tái sử dụng, bao gồm: chất thải có khả năng tái chế, tái sử dụng và chất thải khác.
Tại dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Luật BVMT có độ mở hơn, linh hoạt hơn về hình thức/công cụ chứa, đựng chất thải sau phân loại. Ảnh: Lan Anh.
Sau khi phân loại, ở đô thị, các tổ chức, cá nhân thực hiện như sau: Đối với chất thải rắn có khả năng tái sử dụng, tái chế được chuyển giao cho tổ chức, cá nhân tái sử dụng, tái chế hoặc cơ sở có chức năng thu gom, vận chuyển phù hợp.
Chất thải sinh hoạt khác phải được chứa, đựng trong bao bì theo quy định và chuyển giao cho các cơ sở có chức năng thu gom, vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt; chất thải thực phẩm có thể được sử dụng làm phân bón hữu cơ, làm thức ăn chăn nuôi hoặc các mục đích khác.
Quy định này khác với Luật BVMT 2020, khi Luật BVMT 2020 quy định: Sau khi thực hiện phân loại, hộ gia đình, cá nhân ở đô thị phải chứa, đựng chất thải rắn sinh hoạt vào các bao bì để chuyển giao. Như vậy, tại dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Luật BVMT có độ mở hơn, linh hoạt hơn về hình thức/công cụ chứa, đựng chất thải sau phân loại.
Trên cơ sở nguyên tắc phân loại như nêu ở trên, dự thảo Luật giao thẩm quyền cho Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh trong việc quyết định việc phân loại cụ thể CTRSH bảo đảm phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.
Bàn về đề xuất này, TS. Trần Văn Minh – nguyên Phó Chủ nhiệm ủy ban Khoa học công nghệ và Môi trường của Quốc hội đồng ý với phương án 1, tức là phân loại thành 3 nhóm, với lý do trong thành phần rác thải hiện nay, lượng chất thải thực phẩm chiếm tỷ lệ lớn, việc phân loại riêng hoàn toàn phù hợp và thực hiện được.
Ông Minh cũng thừa nhận rằng: “Khi soạn thảo Luật BVMT 2020, chúng ta đã hơi duy ý chí, hơi vội khi yêu cầu chậm nhất 31/12/2024 phải thực hiện phân loại rác, trong khi chưa đủ các điều kiện. Thế nhưng, điều đó không có nghĩa rằng, “buông” lộ trình thực hiện tại dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Luật BVMT 2020 lần này. Theo đó, cần quy định rõ mốc thời gian để UBND cấp tỉnh có lộ trình hợp lý để từng bước thực hiện được”.
Doanh nghiệp cần tự tái chế, không phải đóng tiền EPR vào Quỹ Bảo vệ môi trường:
Về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu trong thu gom, xử lý chất thải, tái chế chất thải: Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung các quy định để thu thuế bảo vệ môi trường thay vì đóng góp tài chính vào quỹ bảo vệ môi trường đối với các sản phẩm, bao bì không có khả năng tái chế.
Luật sẽ bổ sung các hình thức phù hợp để thực hiện trách nhiệm tái chế thay vì đóng góp tài chính nhằm thúc đẩy việc hình thành và phát triển hệ thống thu gom, tái chế sản phẩm bao bì thải bỏ tại Việt Nam.
