Cách đây hơn 5 năm, tháng 11/2020, Luật Bảo vệ môi trường (BVMT) được Quốc hội thông qua, với nhiều quy định mang tính đột phá, tạo bước chuyển biến căn bản trong công tác bảo vệ môi trường ở Việt Nam. Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy không ít bất cập, đặc biệt là tình trạng chồng chéo quy định, thủ tục hành chính phức tạp và hạn chế trong phân cấp quản lý.
Để đáp ứng yêu cầu lập pháp trong tình hình mới, Bộ NN-MT đang hoàn thiện dự thảo Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020. Luật mới sẽ khắc phục các bất cập hiện hành, đồng thời sẽ hoàn thiện các công cụ quản lý môi trường theo hướng hiện đại, minh bạch, phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế gắn với bảo vệ môi trường trong giai đoạn mới.
Ngày 17/4, Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN-MT) phối hợp cùng Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường (KH, CN&MT) của Quốc hội, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức Hội thảo lấy ý kiến góp ý dự thảo Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật BVMT năm 2020.
Thứ trưởng Bộ NN-MT Lê Công Thành, Phó Chủ nhiệm Ủy ban KH, CN&MT của Quốc hội Tạ Đình Thi, Phó Chủ tịch VCCI Nguyễn Quang Vinh chủ trì hội nghị. Tham dự có đại diện các Bộ, ngành, địa phương khu vực phía Bắc, các chuyên gia, nhà khoa học, các tổ chức, hiệp hội, doanh nghiệp.
Bộ NN-MT đang lấy ý kiến góp ý dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BVMT. Ảnh: TM.
Tư duy mới, gỡ điểm nghẽn thể chế
“Thực tiễn đã để lại cho chúng ta một bài học sâu sắc: Mọi sự phát triển bỏ qua yếu tố môi trường đều phải trả một cái giá đắt đỏ hơn gấp nhiều lần lợi ích kinh tế thu được”, Thứ trưởng Lê Công Thành nói.
Chỉ rõ tính tất yếu của việc sửa Luật BVMT 2020, Thứ trưởng Bộ NN-MT Lê Công Thành cho biết, chúng ta đang đứng trước một giai đoạn phát triển mang tính bước ngoặt. Những xu hướng toàn cầu như chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn và các tiêu chuẩn khắt khe về thị trường carbon đang tái định hình lại luật chơi thương mại quốc tế. Đây vừa là cơ hội vươn lên, vừa là thách thức rất lớn đối với Việt Nam.
Đặc biệt, Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV đã đặt ra mục tiêu phát triển mạnh mẽ với khát vọng tăng trưởng hai con số, nhưng đi kèm với đó là yêu cầu kiên quyết: Phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường phải là trung tâm.
“Chúng ta phải cải cách thủ tục hành chính, tháo gỡ điểm nghẽn thể chế cho doanh nghiệp, nhưng tuyệt đối không được buông lỏng quản lý môi trường. Tinh thần phân cấp, phân quyền “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” đang được đẩy mạnh hơn bao giờ hết. Chính vì những đòi hỏi cấp bách đó, việc sửa đổi Luật BVMT 2020 là một yêu cầu tất yếu”, Thứ trưởng nhấn mạnh.
Thứ trưởng Bộ NN-MT Lê Công Thành cho biết quan điểm khi xây dựng Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BVMT. Ảnh: TM.
Dự thảo Luật mới tiếp tục kế thừa và phát huy hiệu lực, hiệu quả của các chính sách có tính đột phá của Luật BVMT năm 2020 như: áp dụng tiêu chí môi trường trong phân loại dự án đầu tư để kiểm soát, quản lý linh hoạt theo mức độ rủi ro về môi trường; quản lý chất thải theo hướng tăng cường tái chế, tái sử dụng, thúc đẩy kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn; bảo vệ các thành phần môi trường thông qua việc lập và thực hiện kế hoạch quản lý chất lượng môi trường nước mặt, môi trường không khí.
“Điểm mới của Dự thảo Luật lần này được xây dựng trên một tư duy lập pháp mới: Luật chỉ quy định khung và nguyên tắc để bảo đảm tính linh hoạt, các vấn đề kỹ thuật sẽ giao cho Chính phủ và các cấp có thẩm quyền quy định”, Thứ trưởng Lê Công Thành cho biết.
5 định hướng chiến lược
Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường được xây dựng với 5 định hướng chiến lược.
Dự thảo Luật được bố cục gồm 2 Điều:
Điều 1. Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường
Điều 2. Điều khoản chuyển tiếp
Trọng tâm nhất là cải cách thực chất thủ tục hành chính và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho địa phương. Các thủ tục hành chính dự kiến sẽ được đơn giản hóa như các tiêu chí môi trường trong phân loại dự án đầu tư, việc thực hiện đánh giá tác động môi trường, cấp giấy phép môi trường để giảm thiểu chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, việc nới lỏng thủ tục sẽ đi kèm với cơ chế hậu kiểm, giám sát chặt chẽ và phân định rõ trách nhiệm của từng cấp, từng ngành, bao gồm 3 yếu tố cốt lõi là công cụ, lực lượng và quy trình.
Hai là đổi mới tư duy về chất thải: Chuyển từ việc “xử lý chất thải” sang coi chất thải là “tài nguyên”, tạo hành lang pháp lý để phát triển mạnh mẽ ngành công nghiệp môi trường và thúc đẩy nền kinh tế tuần hoàn.
Ba là tiên phong chuyển đổi số, với việc xây dựng hệ sinh thái dữ liệu môi trường đồng bộ, công khai, minh bạch; phục vụ đắc lực cho cả cơ quan quản lý, người dân và cộng đồng doanh nghiệp.
Thứ tư là chuyển từ “bị động khắc phục” sang “chủ động phòng ngừa”: Nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm; kiểm soát chặt chẽ các nguồn thải ngay từ gốc trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa và công nghiệp hóa đang diễn ra rất nhanh.
Thứ năm là vận hành hiệu quả các công cụ kinh tế. Theo đó, sẽ hoàn thiện cơ chế thị trường, đặc biệt là thị trường carbon, biến bảo vệ môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu thành động lực kinh tế để doanh nghiệp chủ động đổi mới công nghệ và nâng cao sức cạnh tranh.
Tạo nền tảng pháp lý môi trường đủ mạnh
Trao đổi về các nội dung của dự thảo Luật, các đại biểu đều tán đồng quan điểm: Tiếp tục cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính, đặc biệt là các thủ tục về đánh giá tác động môi trường, giấy phép môi trường, bảo đảm kiểm soát thực chất, hiệu quả các dự án, cơ sở có nguy cơ cao gây tác xấu đến môi trường.
Việc quản lý môi trường cần được số hóa, dựa trên dữ liệu và liên thông. Có như vậy, cơ quan chức năng mới dự báo được từ sớm, từ xa sự cố có thể xảy ra, chặn ô nhiễm một cách chủ động.
GS.TS Mai Trọng Nhuận đại diện các chuyên gia, nhà khoa học góp ý vào dự thảo Luật. Ảnh: TM.
Cùng với đó, khái niệm về chất thải cũng cần được định nghĩa lại, để đưa tối đa các loại chất thải có cơ hội được tái chế, tái sử dụng. Việc phân loại rác được giao cho địa phương, song cũng cần quy định rõ lộ trình và thời gian thực hiện.
Trong công tác BVMT, Nhà nước cần tạo điều kiện cho tổ chức, cá nhân thực hiện tốt trách nhiệm BVMT thông qua việc hỗ trợ tiếp cận công nghệ BVMT, chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn nhưng không thay thế trách nhiệm của tổ chức, cá nhân về kế hoạch, giải pháp, công nghệ, quản lý để đáp ứng tiêu chuẩn môi trường.
Theo ông Tạ Đình Thi – Phó Chủ nhiệm Ủy ban KH, CN&MT của Quốc hội, việc thể chế hóa chủ trương của Đảng trong xây dựng Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường là hết sức quan trọng. Môi trường được coi là trung tâm, song song với kinh tế - xã hội. Đã đến lúc, chính sách phải thay đổi một cách sâu sắc từ ứng phó sang chủ động và kiến tạo trong công tác BVMT.
“Không thể còn tư duy không quản được thì cấm. Phân cấp, phân quyền rất mạnh cho địa phương song cũng cần có cơ chế để kiểm soát. Đơn giản hóa thủ tục hành chính là đúng, nhưng không được máy móc, nhất là trong lĩnh vực BVMT, phải dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn. Việc chuyển từ tiền tiểm sang hậu kiểm trong quản lý môi trường cũng phải tính toán dựa trên cách quản trị số, thông minh, theo thời gian thực”, ông Tạ Đình Thi nhấn mạnh.
Ông Tạ Đình Thi – Phó Chủ nhiệm Ủy ban KH, CN&MT của Quốc hội cho rằng, chính sách môi trường cần chuyển từ ứng phó sang chủ động và kiến tạo. Ảnh: TM.
Ông Thi đặc biệt lưu ý đến nhân lực và việc tổ chức thực thi, cơ chế vận hành các quy định trong Luật mới, trong bối cảnh chính quyền địa phương hai cấp, nhất là đảm bảo đội ngũ cán bộ khi tinh gọn bộ máy, sự thiếu hụt cán bộ môi trường ở địa phương.
Và cái khó của người làm luật lúc này, theo ông Thi: “Chúng ta kiên trì quan điểm “Không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế đơn thuần”. Chúng ta quyết tâm đạt tăng trưởng kinh tế hai con số. Vậy bảo vệ môi trường nằm ở đâu, để vừa đảm bảo chất lượng tăng trưởng và cũng đảm bảo chất lượng môi trường? Kỳ vọng của chúng ta là có một đạo luật về môi trường có tính khả thi cao, là nền tảng pháp lý đủ mạnh, đi vào cuộc sống và góp phần vào sự phát triển bền vững trong giai đoạn mới”.
Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BVMT tập trung vào 4 nhóm nội dung:
- Cải cách thủ tục hành chính môi trường, đẩy mạnh phân quyền
- Chuyển đổi số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn.
- Quản lý chất lượng môi trường
- Các vấn đề liên quan đến phát triển kinh tế - xã hội.
