Sửa đổi Luật An toàn thực phẩm: Hướng tới quản lý dựa trên kiểm soát nguy cơ

Dự thảo Luật được xây dựng theo hướng đổi mới toàn diện phương thức quản lý, lấy kiểm soát nguy cơ làm trọng tâm, đẩy mạnh hậu kiểm, chuyển đổi số và quản lý thống nhất nhằm bảo vệ sức khỏe người dân.

Kiểm soát từ gốc, quản lý theo chuỗi

Theo Bộ Y tế, sau nhiều năm thực thi, Luật An toàn thực phẩm hiện hành đã bộc lộ nhiều hạn chế, chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn và xu hướng quản lý hiện đại. Các vụ ngộ độc thực phẩm tập thể, thực phẩm không rõ nguồn gốc, hàng giả, hàng kém chất lượng vẫn diễn biến phức tạp, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện hành lang pháp lý.

Quan điểm xuyên suốt của dự thảo Luật là chuyển từ quản lý hành chính sang quản lý dựa trên kiểm soát nguy cơ. Đây cũng là tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khi nhấn mạnh: “Nếu không vệ sinh an toàn thực phẩm thì xây bao nhiêu bệnh viện cũng không đủ được, đào tạo bao nhiêu bác sĩ cũng không thể giải quyết được việc này”.

Theo đó, dự thảo Luật đề xuất quản lý toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm, từ sản xuất ban đầu như trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, khai thác, giết mổ đến sơ chế, chế biến, kinh doanh và lưu thông trên thị trường. Trọng tâm là kiểm soát ngay từ “gốc” nhằm phòng ngừa nguy cơ thay vì chỉ xử lý khi sự cố xảy ra.

Theo Bộ Y tế, cách tiếp cận này không chỉ giúp giảm nguy cơ mất an toàn thực phẩm, giảm gánh nặng cho hệ thống y tế mà còn tạo niềm tin cho người tiêu dùng, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào sản xuất sạch, hướng tới phát triển bền vững.

Đẩy mạnh hậu kiểm, số hóa công tác quản lý

Một trong những điểm mới nổi bật của dự thảo Luật là đổi mới phương thức quản lý sản phẩm thực phẩm theo mức độ rủi ro. Theo đó, sản phẩm được chia thành ba nhóm gồm: nhóm phải đăng ký bản công bố; nhóm công bố tiêu chuẩn áp dụng và nhóm chủ yếu được kiểm tra, giám sát trong quá trình lưu thông trên thị trường.

Việc phân loại này nhằm giảm các thủ tục hành chính không cần thiết, đồng thời tăng cường hậu kiểm dựa trên dữ liệu và đánh giá nguy cơ. Khi phát hiện sản phẩm không bảo đảm an toàn, cơ quan chức năng có thể nhanh chóng truy xuất nguồn gốc, khoanh vùng và xử lý ngay trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Dự thảo Luật cũng lần đầu tiên đề xuất xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về an toàn thực phẩm, kết nối với cơ sở dữ liệu quốc gia và các hệ thống chuyên ngành để quản lý trực tuyến từ đăng ký lưu hành, công bố sản phẩm, xuất nhập khẩu đến thanh tra, kiểm tra, truy xuất nguồn gốc và hậu kiểm.

Theo Bộ Y tế, việc số hóa sẽ góp phần giảm thủ tục hành chính, nâng cao hiệu quả quản lý, tăng khả năng phân tích nguy cơ, cảnh báo sớm và xử lý kịp thời các sự cố mất an toàn thực phẩm.

Đối với thực phẩm đường phố và suất ăn tập thể - những lĩnh vực tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc - dự thảo bổ sung các quy định chặt chẽ hơn về điều kiện kinh doanh, kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu, cập nhật kiến thức an toàn thực phẩm, đồng thời tăng cường vai trò giám sát của chính quyền địa phương, nhất là đối với các cơ sở nhỏ lẻ.

Hoàn thiện mô hình quản lý thống nhất

Theo Bộ Y tế, mô hình quản lý an toàn thực phẩm hiện nay còn phân tán theo từng nhóm mặt hàng giữa nhiều bộ, ngành, dẫn đến chồng chéo và khó xác định trách nhiệm trong một số trường hợp.

Để khắc phục tình trạng này, Bộ Y tế đang phối hợp với các bộ, ngành xây dựng Đề án hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng thống nhất đầu mối từ Trung ương đến địa phương. Sau khi có kết luận của Bộ Chính trị, các quy định cụ thể sẽ được thể chế hóa trong Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Đối với hoạt động kiểm tra thực phẩm nhập khẩu, dự thảo chuyển mạnh sang cơ chế hậu kiểm. Hàng hóa vẫn được thông quan, trong khi cơ quan chức năng lấy mẫu ngẫu nhiên theo tỷ lệ nhất định. Nếu phát hiện vi phạm sẽ thực hiện truy xuất nguồn gốc và xử lý theo quy định.

Các doanh nghiệp áp dụng các hệ thống quản lý an toàn thực phẩm tiên tiến như: HACCP, GMP, ISO 22000, GlobalGAP, FSSC 22000… sẽ được áp dụng chế độ kiểm tra giảm, qua đó khuyến khích sản xuất an toàn và tiệm cận các tiêu chuẩn quốc tế.

Bộ Y tế cho rằng, một số ý kiến cho rằng dự thảo Luật làm gia tăng quy trình tiền kiểm, tăng thủ tục hành chính, chưa phản ánh đầy đủ nội dung chính sách. Thực tế, dự thảo được xây dựng theo hướng giảm thủ tục, tăng hậu kiểm, ứng dụng công nghệ số và quản lý dựa trên đánh giá nguy cơ.

Thời gian tới, công tác truyền thông sẽ được đẩy mạnh nhằm giúp người dân, doanh nghiệp hiểu đúng những điểm mới của dự thảo Luật, tạo sự đồng thuận trong quá trình triển khai. Với định hướng đổi mới phương thức quản lý, tăng cường hậu kiểm, số hóa dữ liệu và thống nhất đầu mối quản lý, Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển căn bản trong bảo đảm an toàn thực phẩm, góp phần bảo vệ sức khỏe nhân dân và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Theo kế hoạch, dự án Luật sẽ được trình Quốc hội tại Kỳ họp tháng 9/2026. Hiện, Bộ Y tế đang hoàn thiện hồ sơ chính sách trình Chính phủ, đồng thời Tổ soạn thảo đã tổ chức 15 cuộc họp để xây dựng dự thảo Luật.