Phụ nữ cầm bút ở phương Tây hoặc phương Đông đều phải gánh chịu không ít áp lực của vinh quang thầm lặng và hạnh phúc nhọc nhằn. Quá trình bình đẳng hóa trên toàn cầu để tạo nhiều cơ hội hơn cho phụ nữ cầm bút. Tác giả Bùi Xuân thông qua cuốn sách “Các nhà văn nữ đoạt giải Nobel sống và viết” đã cung cấp những dữ liệu quan trọng để công chúng hiểu thêm về phụ nữ cầm bút trên con đường chinh phục đỉnh cao sáng tạo.
Cuốn sách chuyên khảo về những phụ nữ cầm bút tiêu biểu. Ảnh: T.L.
Tính từ giải Nobel đầu tiên được trao tặng vào năm 1901 đến nay, đã có 122 tác giả đoạt giải Nobel văn học. Trong đó, có 18 cây viết nữ được hội đồng Nobel vinh danh. Đáng chú ý cả thế kỷ 20 chỉ có 9 nhà thơ nhà văn nữ đoạt giải Nobel, nhưng chỉ ¼ thế kỷ 21 đã có 9 người đoạt giải Nobel. Nghĩa là, vị thế phụ nữ càng ngày càng được củng cố cho sự phát triển chung của nhân loại.
9 phụ nữ cầm bút đoạt giải Nobel văn học trong thế kỷ 20 gồm: nhà văn nữ Thụy Điển Selma Lagerlöf đoạt giải năm 1909, nhà văn nữ Ý Grazia Deledda đoạt giải năm 1926, nhà văn nữ Na Uy Sigrid Undset đoạt giải năm 1928, nhà văn nữ Mỹ Pearl Buck đoạt giải năm 1938, nhà thơ nữ Chile Gabriela Mistral đoạt giải năm 1945, nhà thơ nữ Đức gốc Do Thái, quốc tịch Thụy Điển Nelly Sachs đoạt giải năm 1966, nhà văn nữ Nam Phi Nadine Gordimer đoạt giải 1991, nhà văn nữ Mỹ Toni Morrison đoạt giải năm 1993, nhà thơ nữ Ba Lan Wislawa Szymborska đoạt giải năm 1996.
Bước qua thế kỷ 20, có thêm 9 phụ nữ cầm bút đoạt giải Nobel văn học: nhà văn nữ Áo Elfriede Jelinek đoạt giải năm 2004, nhà văn nữ Anh Doris Lessing đoạt giải năm 2007, nhà văn nữ Đức gốc Romania Herta Müller đoạt giải năm 2009, nhà văn nữ Canada Alice Munro đoạt giải năm 2013, nhà văn nữ Belarus Svetlana Alexievich đoạt giải năm 2015, nhà văn nữ Ba Lan Olga Tokarczuk đoạt giải năm 2018, nhà thơ nữ Mỹ Louise Glück đoạt giải năm 2020, nhà văn nữ Pháp Annie Ernaux đoạt giải năm 2022, nhà văn nữ Hàn Quốc Han Kang đoạt giải năm 2024.
Nhà văn nữ Han Kang được giải Nobel văn học ở tuổi 54. Ảnh: TL
Giải Nobel văn học được cân đong bằng thành tựu tích lũy lâu dài, nên số tuổi trung bình của phụ nữ cầm bút đã hân hạnh chạm vào tấm huy chương có ghi dòng chữ “bằng nghệ thuật, sự sáng tạo làm cho cuộc sống tốt đẹp hơn” là 66 tuổi. Hai phụ nữ cầm bút được giải Nobel văn học ở độ trung niên là Sigrid Undset và Pearl Buck, cùng 46 tuổi khi nhận thưởng. Phụ nữ cầm bút cao niên nhất khi đoạt giải Nobel văn học là Doris Lessing, ở tuổi 88.
Trong 45 năm đầu của giải Nobel văn học, bình quân 9 năm có một nhà văn nữ đoạt giải Nobel văn học. Thế nhưng, từ nhà văn nữ thứ năm đến nhà văn nữ thứ sáu đoạt giải Nobel văn học lại cách xa đến 21 năm. Cụ thể là 21 năm sau khi nhà thơ nữ Chile Gabriela Mistral nhận giải, thì mới đến nhà thơ nữ người Đức gốc Do Thái quốc tịch Thụy Điển Nelly Sachs được bước lên bục danh vọng.
Đặc biệt, nhà thơ nữ Nelly Sachs đã đồng nhận giải Nobel văn học năm 1966 với nhà văn Israel Shmuel Yosef Agnon. Lý do được Hội đồng Nobel văn học cho biết: “Giải thưởng được chia đều cho Shmuel Yosef Agnon vì nghệ thuật kể chuyện đặc trưng sâu sắc với mô típ từ cuộc sống của người Do Thái và cho Nelly Sachs vì lối viết trữ tình và kịch tính xuất sắc, diễn giải vận mệnh của Israel bằng sức mạnh cảm động”.
Phụ nữ cầm bút đầu tiên đoạt giải Nobel văn học là nhà văn nữ Thụy Điển Selma Lagerlöf (1858-1940). Trong diễn từ Nobel ngày 10/12/1909, Selma Lagerlöf đã nhắc đến sự ảnh hưởng của người cha với lời nhắc nhở: “Hãy nghĩ về những người lang thang nghèo khổ, vô gia cư, những người đã từng rong ruổi khắp vùng Värmland. Chính họ dạy con rằng có thơ trong đá cứng, rừng rậm. Con đã vay mượn ở họ kho tàng thần thoại. Và con không chỉ mắc nợ con người, con mắc nợ với cả thiên nhiên. Động vật đi trên mặt đất, chim muông bay trên trời, cây cối và hoa lá, tất cả đều đã kể cho con nghe những bí mật của chúng”.
Nhà văn nữ Selma Lagerlöf, phụ nữ đầu tiên đoạt giải Nobel văn học. Ảnh: TL
Nhìn từ giá trị giải Noble văn học, thấy rằng sự tinh tế lẫn sự can trường của phụ nữ cầm bút đã giúp thế giới phong phú thêm và rộng lớn thêm. Ví dụ, nhà thơ nữ Nelly Sachs được biểu dương về sự thể hiện trung thực số phận bi thảm của người Do Thái trong chiến tranh phát xít. Nhà văn nữ Pearl Buck được tuyên dương là người đã bắc nhịp cầu sống động nối văn hóa Trung Hoa với văn hóa phương Tây. Nhà văn nữ Nadine Gordimer được biểu dương về những tác phẩm đầy dũng khí chống lại nạn phân biệt chủng tộc Apartheid.
Nhà văn nữ Doris Lessing được biểu dương là người bảo vệ mạnh mẽ nữ quyền trong những xã hội mà phụ nữ bị hành hạ và đối xử bất bình đẳng. Hoặc nhà văn nữ Svetlana Aliexievich được biểu dương là đã dám vạch trần những bi kịch không lối thoát của con người trong những tai họa lớn nhất của thế kỷ 20, đó là chiến tranh, nạn diệt chủng và thảm họa nguyên tử ở Chernobyl.
