Người thầy ươm mầm sâm Cúc Phương

Loài sâm có khả năng chịu nóng

Vùng đệm Vườn Quốc gia Cúc Phương là nơi còn lưu giữ nhiều loài thực vật có giá trị, trong đó không ít loài được người dân sử dụng từ lâu theo kinh nghiệm. Tuy nhiên, phần lớn các loài này chưa được xác định rõ giá trị dưới góc độ khoa học.

Một trong số đó là loài cây được gọi bằng nhiều tên như cây chữa ghẻ, cây bổ béo hay “sâm nhân hình”, những cách gọi phản ánh công dụng dân gian nhưng thiếu cơ sở định danh cụ thể.

Từ thực tế này, anh Nguyễn Đức Tuấn, giáo viên hóa học tại địa phương đã nghiên cứu, bắt đầu từ các đề tài khoa học do anh cùng học sinh thực hiện trong quá trình tìm hiểu hệ thực vật Cúc Phương.

“Trong quá trình hướng dẫn học sinh, chúng tôi nhận thấy loài cây này được nhắc đến khá nhiều trong đời sống nhưng chưa có tài liệu nào nói rõ về thành phần hay giá trị của nó. Vì vậy, chúng tôi bắt đầu tìm hiểu từ góc độ hóa học”, anh Tuấn cho biết.

Theo anh Tuấn, quá trình nghiên cứu loài cây này không dừng ở việc phát hiện một vài hoạt chất đơn lẻ mà hướng tới nhận diện đầy đủ dược tính. Kết quả phân tích bước đầu cho thấy trong sâm Cúc Phương có chứa saponin (hoạt chất đặc trưng thường gặp trong nhiều loại sâm) cùng các axit amin và một số khoáng chất vi lượng như canxi.

Tác dụng nổi bật của sâm Cúc Phương là chữa bệnh đại tràng. Ngoài ra, sâm Cúc Phương còn có tác dụng trị mất ngủ, mỡ máu, tiểu đường và có nhiều nhóm chất có giá trị đối với sức khỏe con người. 

Trong 21 loài sâm, sâm Cúc Phương là loài duy nhất có khả năng chịu nóng, sống được ở nhiều vùng đất khác nhau. Loài sâm này cũng tích lũy được hàm lượng dinh dưỡng cao trong mùa lạnh và sau tối thiểu 1 năm là có thể thu hoạch. Đặc biệt, toàn bộ cây sâm từ hoa, lá, cành và củ đều có thể chế biến thành các sản phẩm có ích.

Từ đây, loài cây vốn chỉ tồn tại trong kinh nghiệm dân gian bắt đầu được tiếp cận theo hướng khoa học, tạo cơ sở cho các bước nghiên cứu tiếp theo.

Khôi phục giống dược liệu quý

Việc xác định được giá trị bước đầu mới chỉ là điều kiện cần. Bài toán khó hơn theo anh Tuấn là làm sao đưa được loài sâm này ra khỏi rừng mà vẫn giữ được đặc tính sinh học.

Giai đoạn đầu, anh bắt đầu nhân giống thử nghiệm. Tuy nhiên, việc thuần hóa cây rừng chưa bao giờ là dễ dàng. Ngay trong năm đầu tiên, toàn bộ khu trồng sâm gần như thất bại. Cây con dễ sống nhưng đến tháng thứ ba, thứ tư, gió lay làm cổ rễ bị tổn thương, nấm khuẩn xâm nhập khiến cây chết hàng loạt, mất trắng cả hecta. Người dân địa phương nói đùa mà thật: “Trồng mười chết bảy còn ba”.

“Thời điểm đó chúng tôi xác định phải quay lại từ đầu, tìm đúng nguồn giống trong rừng”, anh Tuấn chia sẻ.

Việc tìm lại cây gốc được thực hiện với sự hỗ trợ của người dân địa phương. Do cây không mọc tập trung và chỉ dễ nhận biết vào một số thời điểm nhất định, quá trình này kéo dài nhiều tháng.

Từ số lượng giống hạn chế, anh Tuấn tiến hành ươm và di thực ra vùng đệm. Quá trình này được theo dõi chặt chẽ nhằm đánh giá khả năng thích nghi. Các yếu tố về sinh trưởng, hình thái và chu kỳ phát triển được ghi nhận, so sánh với cây trong môi trường tự nhiên.

Theo anh Tuấn, cây trồng tại vùng đệm về cơ bản giữ được đặc điểm sinh trưởng, không có sai khác lớn so với cây trong rừng. Một số biến đổi về độ dày và màu sắc lá được ghi nhận, chủ yếu do điều kiện ánh sáng và dinh dưỡng khác nhau.

Song song đó, mẫu cây tiếp tục được đưa đi kiểm nghiệm nhằm đánh giá sự ổn định của các hoạt chất. Do khó khăn trong việc thu thập mẫu từ rừng, các phân tích chủ yếu được thực hiện trên cây di thực.

Tổ chức sản xuất, nâng cao giá trị

Khi quá trình di thực dần ổn định, bài toán tiếp theo không còn là trồng được hay không mà là làm thế nào để phát triển ra sản xuất. Từ thực tế đó, anh Tuấn cùng một số hộ dân thành lập hợp tác xã nhằm tổ chức sản xuất theo hướng liên kết.

Người dân tham gia hợp tác xã được cung cấp giống, hướng dẫn kỹ thuật và thu mua sản phẩm. Với những hộ có nhu cầu trồng để sử dụng, hạt giống được hỗ trợ kèm theo quy trình chăm sóc cụ thể. Anh Tuấn cho biết, việc chủ động nguồn giống là yếu tố then chốt: “Khi đã có giống, bà con không cần vào rừng tìm nữa. Nếu trồng không hết, hợp tác xã sẽ thu mua lại”.

Cùng với đó, quy trình sản xuất được kiểm soát chặt chẽ thông qua việc ghi chép thời gian xuống giống, chăm sóc, thu hoạch và báo cáo định kỳ nhằm đảm bảo khả năng truy xuất nguồn gốc và ổn định chất lượng sản phẩm. Không dừng lại ở mục tiêu sản xuất, theo anh Tuấn, mô hình hợp tác xã còn hướng đến việc giữ cây từ gốc.

Trước đây, việc tìm kiếm cây giống phụ thuộc vào khai thác trong rừng, mất nhiều thời gian và không ổn định. Nay, khi đã làm chủ được nguồn giống và quy trình trồng, người dân có thể chủ động, giảm đáng kể nhu cầu khai thác tự nhiên.

Bên cạnh sản xuất nguyên liệu, hợp tác xã từng bước đầu tư máy móc như hệ thống sấy lạnh, máy thái, máy rang, máy đóng gói… nhằm nâng cao chất lượng và kéo dài thời gian bảo quản sản phẩm. Việc cải tiến mẫu mã, bao bì cũng được chú trọng, hướng tới xây dựng hình ảnh sản phẩm dược liệu có nguồn gốc rõ ràng, phù hợp với thị trường.

Đến nay, HTX sâm Cúc Phương đã có hai sản phẩm được công nhận OCOP 3 sao gồm Hoàng trà Bảo sâm và bột sâm Tiến Vương - bước khởi đầu trong quá trình đưa dược liệu địa phương tiếp cận thị trường.

Bà Quách Thị Thái, người dân xã Cúc Phương cho biết từ khâu làm đất, bón phân, xuống giống đến chăm sóc đều được thực hiện theo hướng dẫn của hợp tác xã. “Chỉ mong sâm được mùa để chị em có tiền lương hàng tháng. Có việc làm ổn định bà con cũng yên tâm hơn”, bà chia sẻ. Theo bà, trước đây việc làm không thường xuyên, thu nhập phụ thuộc vào mùa vụ, còn hiện nay công việc được duy trì theo chu kỳ sản xuất, giúp người lao động có nguồn thu đều đặn hơn.

Theo đánh giá của anh Tuấn, việc phát triển trồng sâm tại vùng đệm không chỉ tạo sinh kế mà còn góp phần giảm áp lực khai thác tài nguyên rừng. “Trước đây muốn tìm cây phải vào rừng, nhưng hiện nay có thể trồng tại nhà. Điều này giúp hạn chế việc khai thác tự nhiên”, anh nói.

Định hướng này phù hợp với yêu cầu phát triển nông nghiệp gắn với bảo vệ môi trường, trong đó sinh kế của người dân được xem là yếu tố quan trọng.

Mô hình trồng sâm Cúc Phương cho thấy hướng tiếp cận đáng chú ý trong phát triển dược liệu: bắt đầu từ nghiên cứu, làm chủ nguồn giống và gắn sản xuất với sinh kế của người dân địa phương. Khi người dân có thể tạo thu nhập ngay tại vùng đệm, việc bảo vệ rừng không còn là yêu cầu mang tính hành chính mà trở thành lựa chọn tự nhiên gắn với lợi ích trực tiếp. Đây cũng là yếu tố quan trọng trong phát triển nông nghiệp sinh thái, nơi giá trị kinh tế và giá trị môi trường không tách rời.