Mô hình ‘Đặt cọc - Hoàn trả’ thay đổi thói quen phân loại rác tại Huế

Ngày 4/2, Dự án “Huế Đô thị giảm nhựa ở miền Trung Việt Nam” (Dự án TVA, WWF-Na Uy tài trợ thông qua Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên tại Việt Nam (WWF-Việt Nam) và được UBND TP Huế tiếp nhận) phối hợp với Trường Đại học Khoa học (Đại học Huế) và Chung cư Nera Garden tổ chức Tổng kết mô hình thí điểm “Đặt cọc - Hoàn trả” (Deposit and Return System-DRS) .

Mô hình “Đặt cọc - Hoàn trả” là công cụ quản lý hiện đại, được xem là giải pháp thực thi hiệu quả trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất. Theo đó, khi mua đồ uống đóng chai hoặc đóng lon, người tiêu dùng sẽ trả thêm một khoản tiền đặt cọc nhỏ. Khi trả lại vỏ chai/lon đã sử dụng tại điểm thu hồi, họ sẽ nhận lại số tiền này. Mô hình đã được áp dụng thành công tại hơn 40 quốc gia trên thế giới. Đây là lần đầu tiên một đô thị ở khu vực Đông Nam Á, cụ thể là TP Huế được chọn để thí điểm mô hình này, thực hiện từ tháng 7/2025 đến tháng 1/2026.

Mục tiêu chính của việc thí điểm mô hình “Đặt cọc - Hoàn trả” tại Huế là nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của cộng đồng trong việc phân loại rác tại nguồn, thực hiện thu gom đúng cách, thúc đẩy mua sắm có trách nhiệm và tăng tỷ lệ thu hồi rác tái chế.

Mô hình DRS tại Huế với máy thu hồi vỏ chai thứ nhất từ công ty BOTOL được đặt tại sảnh E, Trường Đại học Khoa học. Máy thứ hai được vận hành tại chung cư Nera Garden (khu đô thị Phú Mỹ An, TP Huế). Giá bán tăng lên 1.000VND/chai - tiền đặt cọc. Số tiền này sẽ giao lại cho Dự án (đại diện là BOTOL) để trả lại cho người mua hàng khi trả vỏ chai tại máy. Khi tương tác với máy, người dùng cần tải app để nhận lại tiền vào ví điện tử, trúng thưởng phần quà may mắn (các vật phẩm truyền thông của Dự án và quà từ BOTOL: khoản tiền may mắn nho nhỏ, vouchers mua sắm…).

Theo số liệu từ máy BOTOL, tính đến ngày 31/1/2026, có 329 người sử dụng máy tại 2 điểm đặt máy, 186 người sử dụng máy ít nhất 2 lần trở lên, 192 chai có đặt cọc được hoàn trả lại máy.

Thầy Bùi Quang Vũ - Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Khoa học (Đại học Huế) cho rằng, đây là một mô hình rất hay, góp phần hình thành thói quen phân loại và hoàn trả rác thải tái chế ngay từ môi trường học đường, là hoạt động giáo dục thực tiễn, giúp sinh viên và giảng viên hiểu rõ hơn về kinh tế tuần hoàn, trách nhiệm của người tiêu dùng và vai trò của mỗi cá nhân trong giảm thiểu rác thải nhựa. Nhà trường sẵn sàng tiếp tục đồng hành, tạo điều kiện để mô hình được duy trì, cải tiến và nhân rộng trong thời gian tới.

Tại buổi tổng kết, một số khó khăn về vận hành mô hình “Đặt cọc - Hoàn trả” đã được chỉ ra, như vấn đề kỹ thuật khi vận hành máy ở 1 mô hình thí điểm đơn lẻ, điều kiện thời tiết không thuận lợi (lụt, mùa mưa), vận hành thủ công (dán nhãn từng chai nước, bán và thu lẻ tiền đặt cọc, theo dõi thủ công), người dùng có tâm lý “ngại” khi phải thực hiện thêm các bước để trả chai, tải app, tích điểm, đổi điểm…

Đại diện WWF-Việt Nam, Dự án TVA, Trường Đại học Khoa học, Chung cư Nera Garden cùng người dùng, các bạn sinh viên đã chia sẻ thêm về trải nghiệm thực tế, thảo luận về thuận lợi, khó khăn cũng như đề xuất, kiến nghị để thực hiện mô hình ở cấp độ rộng hơn trong trong thời gian tới.

Theo đại diện Dự án TVA và WWF-Việt Nam, kết quả thí điểm đã cho thấy tín hiệu tích cực về mức độ quan tâm và sự tham gia của cộng đồng, đặc biệt là sinh viên và cư dân chung cư. Những khó khăn ban đầu như thói quen sử dụng chai nhựa một lần, yêu cầu cài đặt ứng dụng hay sự mới mẻ của cơ chế đặt cọc đều là các bài học quan trọng để điều chỉnh mô hình cho phù hợp hơn với điều kiện thực tế.