Hành vi xanh hình thành từ nhận thức đúng

Tiếp cận từ những điều gần gũi nhất

Với nhiều trường phổ thông dân tộc nội trú, giáo dục môi trường không chỉ là một hoạt động bổ trợ, mà gắn chặt với điều kiện sống, sinh hoạt và đặc thù văn hóa của học sinh. Tại Trường Phổ thông dân tộc nội trú THPT Đam San (xã Ea Drông, tỉnh Đắk Lắk) - một ngôi trường mới thành lập, những khó khăn ấy hiện hữu rõ nét hơn bao giờ hết.

Theo thầy Ngô Minh Tuấn, Bí thư Đoàn trường, trường hiện có học sinh đến từ 16 dân tộc khác nhau, trong đó học sinh dân tộc Kinh chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ. Mỗi dân tộc mang theo những phong tục, tập quán sinh hoạt riêng, trong khi nhận thức về bảo vệ môi trường ở nhiều buôn làng, vùng sâu, vùng xa vẫn còn hạn chế. Không ít học sinh lớn lên trong môi trường mà việc phân loại rác, giữ gìn vệ sinh hay bảo vệ cảnh quan chưa trở thành thói quen thường nhật.

Bên cạnh yếu tố văn hóa, điều kiện vật chất và xuất phát điểm của học sinh cũng là rào cản không nhỏ. Nhiều em lần đầu tiếp cận công nghệ thông tin khi vào học nội trú, quỹ thời gian học tập dày đặc, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, đặc biệt là mùa khô kéo dài khiến việc trồng cây, chăm sóc mảng xanh gặp nhiều khó khăn do thiếu nước. “Có những việc rất muốn làm, nhưng không thể nóng vội. Giáo dục môi trường ở đây là một hành trình dài, không thể một sớm một chiều”, thầy Tuấn chia sẻ.

Trong bối cảnh đó, nhà trường lựa chọn cách tiếp cận từ những việc gần gũi nhất với đời sống nội trú. Dụng cụ học tập, đồ dùng sinh hoạt được thiết kế từ chai nhựa, bìa carton, giấy báo tái chế; mô hình “gian hàng không đồng” được tổ chức để học sinh tập phân loại rác ngay sau bữa ăn; rác tái chế được bán gây quỹ hoặc tái sử dụng cho các hoạt động tập thể. Với rác hữu cơ, nhà trường kết hợp tăng gia sản xuất, tận dụng thức ăn dư thừa cho chăn nuôi.

Đáng chú ý, mỗi lớp được giao một phần đất nhỏ để trồng rau, trồng cây hoặc nuôi gia cầm. Học sinh tự lên ý tưởng, chăm sóc và thu hoạch, sản phẩm làm ra được chính nhà trường thu mua, đưa trở lại bữa ăn hằng ngày. Qua đó, các em không chỉ học cách bảo vệ môi trường mà còn hiểu giá trị của lao động, của sự tiết kiệm và vòng tuần hoàn sinh thái.

Theo thầy Tuấn, mục tiêu cuối cùng không dừng ở việc làm đẹp khuôn viên trường. “Điều quan trọng là làm sao để trong đầu các em hình thành một phản xạ: ở trường hay về nhà, ở buôn làng hay ngoài xã hội, đều có ý thức bảo vệ môi trường bằng nhiều cách khác nhau”, thầy nói. Với một ngôi trường mới, sứ mệnh ấy càng gắn liền với mục tiêu đào tạo nguồn nhân lực cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số - những “hạt giống” sẽ trở về phục vụ chính cộng đồng mình.

Gắn hoạt động môi trường với giá trị xã hội cụ thể

Khác với các trường vùng sâu, vùng xa - nơi giáo dục môi trường thường bắt đầu từ nhu cầu thích ứng với điều kiện sống, tại các trường học ở đô thị, thách thức lại nằm ở chính sự “quen thuộc”. Khi đời sống vật chất ngày càng đầy đủ, rác thải, đặc biệt là rác thải nhựa, dễ trở thành điều hiển nhiên, ít được đặt trong mối liên hệ dài hạn với môi trường và tương lai. Trong bối cảnh đó, Trường Tiểu học Lê Hồng Phong (xã Núi Thành, thành phố Đà Nẵng) lựa chọn cách tiếp cận giáo dục môi trường không bằng khẩu hiệu, mà bằng việc thay đổi hành vi học sinh từ gốc nhận thức.

Theo cô Nguyễn Thị Thanh Tâm, Hiệu trưởng nhà trường, bảo vệ môi trường vốn là nội dung đã được lồng ghép trong chương trình giáo dục tiểu học từ nhiều năm nay. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, khi nội dung này chỉ xuất hiện rải rác trong bài giảng hoặc các đợt tuyên truyền ngắn hạn, học sinh khó hình thành nhận thức sâu và càng khó chuyển hóa thành thói quen bền vững. “Rác thải nhựa từng chỉ được nhắc thoáng qua, chưa đủ để các em hiểu và thay đổi hành vi”, cô Tâm chia sẻ.

Từ nhận thức đó, nhà trường quyết định tập trung xây dựng mô hình Trường học sinh thái như một chuyên đề xuyên suốt, trong đó học sinh không chỉ “nghe” mà được trực tiếp “làm” và “lan tỏa”. Các hoạt động giáo dục môi trường được thiết kế đa dạng, phù hợp với tâm lý lứa tuổi: từ đóng kịch, đóng vai tuyên truyền, xây dựng video, sản phẩm truyền thông, đến việc chia sẻ thông điệp trên các nền tảng mạng xã hội của trường như Facebook, Zalo. Qua đó, học sinh không chỉ tiếp nhận kiến thức, mà còn trở thành người truyền tải thông điệp môi trường tới bạn bè và gia đình.

Một điểm nhấn đáng chú ý là việc gắn các hoạt động môi trường với giá trị xã hội cụ thể. Những sản phẩm tái chế, hoạt động thu gom rác thải nhựa không dừng ở mục tiêu giáo dục, mà toàn bộ kinh phí thu được được sử dụng để hỗ trợ học sinh có hoàn cảnh khó khăn trong trường. Điều này giúp các em hiểu rằng bảo vệ môi trường không phải là hành động đơn lẻ, mà gắn với tinh thần sẻ chia và trách nhiệm cộng đồng.

Theo cô Thanh Tâm, chính sự tham gia chủ động của học sinh đã tạo ra sự thay đổi rõ rệt. Khi các em được trực tiếp tái chế, phân loại rác, tìm hiểu vòng đời của sản phẩm nhựa và tác hại của nhựa dùng một lần, nhận thức không còn mang tính lý thuyết. “Khi hiểu rõ nhựa tồn tại hàng trăm năm trong môi trường, các em tự điều chỉnh hành vi của mình, từ việc hạn chế đồ nhựa dùng một lần đến nhắc nhở người xung quanh”, cô nói.

Song song với đó, nhà trường thành lập các câu lạc bộ tuyên truyền môi trường “nhí”, quy tụ những học sinh có sự quan tâm và khả năng lan tỏa. Vai trò của giáo viên chủ nhiệm, Tổng phụ trách Đội và các giáo viên tâm huyết được phát huy tối đa trong việc dẫn dắt, duy trì hoạt động. Tuy nhiên, theo Hiệu trưởng Trường Tiểu học Lê Hồng Phong, yếu tố quyết định vẫn nằm ở người đứng đầu. “Hiệu trưởng phải là người nhận thức trước, đưa nội dung này vào nghị quyết, kế hoạch hành động cụ thể thì giáo dục môi trường mới không bị rơi vào phong trào”, cô nhấn mạnh.

Theo cô, giáo dục môi trường tại trường học đô thị không nhằm tạo ra những kết quả tức thì. Mục tiêu lớn hơn là hình thành thói quen sống xanh cho học sinh ngay từ bậc tiểu học - giai đoạn nền tảng của nhân cách và hành vi. Khi những thói quen ấy được lặp đi lặp lại trong môi trường học đường, chúng sẽ theo các em về gia đình, khu dân cư và lan tỏa ra cộng đồng.

Giáo dục môi trường hiệu quả không nằm ở quy mô hay hình thức, mà ở sự kiên trì thay đổi nhận thức để dẫn tới thay đổi hành vi. Đây cũng chính là điểm nối quan trọng trong dòng chảy giáo dục môi trường từ vùng khó khăn đến đô thị: mỗi nơi một cách làm, nhưng cùng hướng tới mục tiêu bền vững lâu dài.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường giao Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Vụ Hợp tác quốc tế, Quỹ Vì tương lai xanh tổ chức Giải thưởng Trường học sinh thái ASEAN Việt Nam năm 2025 - Trường học không rác thải nhựa. Mọi thông tin liên quan đến Giải thưởng bạn đọc xem trên Báo điện tử nongnghiepmoitruong.vn, trang web của Giải thưởng ecoschool.vn.