Giám sát chặt giao dịch hạn ngạch phát thải, tín chỉ carbon

Những dấu hiệu vi phạm về giao dịch 

Bộ Tài chính vừa ban hành Thông tư số 48/2026/TT-BTC hướng dẫn giám sát giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ carbon trên sàn giao dịch carbon trong nước.

Theo đó, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) sẽ thực hiện tổ chức và giám sát giao dịch trên hệ thống giao dịch các-bon; Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX) thực hiện giám sát ở cấp hệ thống; Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) đảm nhiệm hoạt động lưu ký và thanh toán giao dịch. Ủy ban Chứng khoán Nhà nước giữ vai trò quản lý, kiểm tra và phối hợp giám sát đối với hoạt động giao dịch các sản phẩm các-bon trong nước.

Thông tư quy định nguyên tắc tổ chức, nội dung và phương thức giám sát giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ carbon trên sàn giao dịch carbon trong nước. Qua đó, thiết lập khuôn khổ pháp lý thống nhất, minh bạch cho công tác giám sát, phù hợp với đặc thù quản lý liên ngành giữa cơ quan quản lý trong lĩnh vực bảo vệ môi trường và đơn vị vận hành hệ thống giao dịch của thị trường carbon trong nước.

Thông tư nêu rõ dấu hiệu vi phạm pháp luật về giao dịch trên sàn giao dịch carbon trong nước. Đó là thực hiện hành vi cấu kết, lôi kéo người khác mua, bán hoặc sử dụng các phương pháp giao dịch khác hoặc kết hợp tung tin đồn sai sự thật, cung cấp thông tin sai lệch để thao túng giá hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ carbon trên sàn giao dịch carbon trong nước. Ngoài ra còn có các hành vi vi phạm khác về giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ carbon trên sàn giao dịch carbon trong nước theo quy định của pháp luật.

Báo cáo giám sát giao dịch có dấu hiệu vi phạm trong vòng 24 giờ

Thông tư số 48/2026/TT-BTC cũng đặt ra nhiều nghĩa vụ mới đối với các thành viên giao dịch carbon. Các đơn vị này phải triển khai hệ thống chỉ tiêu báo cáo giám sát giao dịch, đảm bảo lệnh giao dịch được thực hiện trên cơ sở tài khoản đã đăng ký lưu ký hợp lệ tại Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam, đồng thời có trách nhiệm cung cấp đầy đủ thông tin, dữ liệu và giải trình khi cơ quan quản lý yêu cầu.

Việc giám sát giao dịch phải được thực hiện thống nhất, thường xuyên, liên tục, kịp thời và phối hợp chặt chẽ giữa Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam, Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội và các thành viên giao dịch các-bon nhằm bảo đảm sàn giao dịch các-bon trong nước hoạt động công khai, minh bạch, công bằng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia.

Đáng chú ý, Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội được phép sử dụng nhiều nguồn dữ liệu để giám sát giao dịch, bao gồm dữ liệu từ hệ thống giao dịch các-bon, báo cáo giám sát của thành viên giao dịch các-bon, tài liệu liên quan của đối tượng giám sát, thông tin trên các phương tiện thông tin đại chúng và cả tin đồn có liên quan thu thập được để phát hiện các giao dịch bất thường hoặc giao dịch có dấu hiệu vi phạm pháp luật.

Một điểm mới là quy định về thời hạn báo cáo đối với các giao dịch hoặc sự cố có dấu hiệu bất thường. Sau khi phát hiện dấu hiệu bất thường, Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam có trách nhiệm báo cáo Ủy ban Chứng khoán Nhà nước trong vòng 24 giờ kể từ thời điểm phát hiện giao dịch có dấu hiệu vi phạm pháp luật. Báo cáo phải phân tích riêng từng vụ việc, nêu rõ dấu hiệu vi phạm pháp luật về giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon và kiến nghị biện pháp xử lý.

Ngoài ra, Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam cũng phải báo cáo Ủy ban Chứng khoán Nhà nước trong thời hạn 24 giờ nếu phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật liên quan đến hoạt động lưu ký, thanh toán giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon trên sàn các-bon trong nước.

Việc ban hành khung hướng dẫn giám sát giao dịch được đánh giá là bước đi quan trọng trong lộ trình hình thành và vận hành thị trường carbon tại Việt Nam. Theo TS. Nguyễn Phương Nam, chuyên gia đánh giá quốc tế của UNFCCC về biến đổi khí hậu, nhìn vào tiến trình chính sách có thể thấy tốc độ hoàn thiện khung pháp lý đang được đẩy lên khá nhanh. Từ Nghị định 06/2022 về giảm phát thải khí nhà kính, kiểm kê khí nhà kính và MRV (đo đạc, báo cáo, thẩm định), đến các quy định sửa đổi năm 2025 và mới đây là Nghị định số 112 ban hành ngày 1/4/2026 về trao đổi tín chỉ carbon quốc tế, Việt Nam đang dần tạo ra “bộ khung” cho một thị trường phát thải đúng nghĩa. 

Theo lộ trình, Việt Nam sẽ vận hành thí điểm sàn giao dịch carbon đến hết năm 2028 và chính thức đưa thị trường vào hoạt động từ năm 2029. Điều đáng chú ý là thay vì triển khai dàn trải, Việt Nam đang lựa chọn cách tiếp cận từng bước, vừa hoàn thiện pháp lý, vừa xây dựng hệ thống kỹ thuật và hình thành lực lượng doanh nghiệp đủ năng lực tham gia thị trường.