Đảm bảo quyền sở hữu tín chỉ carbon rừng cho cộng đồng bảo vệ rừng

Ngày 6/4, Tọa đàm chuyên đề “Chuỗi cung ứng tín chỉ carbon, giá trị gia tăng và Chiến lược đồng quản trị lưu vực đầu nguồn” do Viện Tư vấn Phát triển (CODE) tổ chức nhằm thảo luận các giải pháp biến tín chỉ carbon thành đòn bẩy phát triển bền vững cho các vùng rừng của Việt Nam.

Thách thức về xác định ranh giới rừng và đo đạc trữ lượng

TÍn chỉ carbon là một trong 2 loại hàng hóa chính trên thị trường carbon, cùng với hạn ngạch phát thải khí nhà kính. Tại Việt Nam, tín chỉ carbon rừng đóng vai trò là nguồn cung chủ đạo mặt hàng này. Theo TS Lê Xuân Nghĩa, Viện trưởng Viện Tư vấn Phát triển (CODE), mặc dù hệ thống văn bản pháp lý làm cơ sở cho thị trường carbon tại Việt Nam hiện đã tương đối đầy đủ, nhưng thực tế triển khai vẫn đang đối mặt với bài toán lớn khiến các cơ quan chức năng và giới nghiên cứu quan ngại.

Rừng ở Việt Nam về nguyên tắc do Nhà nước sở hữu và giao cho các hộ nông dân, cộng đồng dân cư trực tiếp quản lý, bảo vệ. Thực trạng này dẫn đến diện tích các khoảnh rừng bị manh mún. Trong khi để xác định quyền sở hữu tín chỉ carbon, trước hết phải giải quyết được vấn đề sở hữu đất đai và phân định ranh giới vùng giữa các cộng đồng dân cư - một quy trình vô cùng phức tạp và tốn kém thời gian.

Bên cạnh đó, việc đo đạc trữ lượng carbon rừng đòi hỏi phải xác định mật độ đo đạc và lựa chọn các khu vực đại diện cho cả một diện tích rừng rộng lớn. Toàn bộ chuỗi giá trị carbon rừng từ khâu quản lý, đo lường, thẩm định đến cấp tín chỉ và giải trình đều có rủi ro kỹ thuật. Nếu không được thực hiện cẩn trọng, việc cấp tín chỉ carbon rừng có thể còn phức tạp hơn nhiều so với xác định mức phát thải theo hạn ngạch của các doanh nghiệp công nghiệp.

Gia tăng giá trị cho tín chỉ carbon

TS Trần Văn Việt đến từ Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương chỉ ra rằng, các nước phát triển đang nắm giữ lợi thế về tiêu chuẩn và quyền lực xác lập giá trên thị trường carbon quốc tế. Nếu không có chiến lược đúng đắn, Việt Nam đối mặt với nguy cơ trở thành nhà cung cấp tín chỉ giá rẻ và gánh chịu chi phí cơ hội phát triển dài hạn. 

Để tăng giá trị cho tín chỉ carbon, cần nhìn nhận các hệ sinh thái rừng vượt ra ngoài giá trị carbon thuần túy. Rừng cung cấp các dịch vụ thiết yếu như điều tiết nước, bảo tồn đa dạng sinh học và duy trì sinh kế. Việc tích hợp tín chỉ carbon vào các chương trình phát triển cảnh quan sẽ tạo ra giá trị gia tăng đa chiều: đa dạng hóa nguồn thu cho nông thôn, củng cố quyền tiếp cận tài nguyên và tăng khả năng chống chịu của hệ sinh thái. Để hiện thực hóa các giá trị gia tăng này, cần có các cơ chế chính sách công nhận và định giá đồng lợi ích (co-benefits), thay vì để chúng bị “vô hình hóa” trong các giao dịch carbon thuần túy.

Ông Việt đề xuất cách tiếp cận đồng quản trị lưu vực nguồn đầu như một nền tảng gắn kết giảm phát thải với thích ứng với biến đổi khí hậu. Cách tiếp cận này nhấn mạnh sự phối hợp giữa Nhà nước, cộng đồng, khu vực tư nhân và các bên hưởng lợi ở hạ lưu. Khi gắn với cơ chế tín chỉ carbon, các hoạt động bảo vệ rừng ở thượng nguồn có thể được tài trợ bởi các lợi ích kinh tế ở hạ lưu như thủy điện hoặc sản xuất công nghiệp, giúp giảm xung đột lợi ích và tăng trách nhiệm giải trình.

Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, Giáo sư John Quayle dẫn chứng mô hình Đơn vị tín chỉ Carbon Australia (ACCU). Tại Australia, một đơn vị ACCU đại diện cho một tấn CO2 tương đương và được coi là một loại tài sản hỗn hợp: công cụ môi trường, công cụ tuân thủ và sản phẩm tài chính. Giá trị tín chỉ tại đây không chỉ dựa trên chi phí cắt giảm phát thải, mà phản ánh niềm tin vào quy định pháp lý và tính liêm chính của hệ thống. Tính đến ngày 23/3/2026, giá một đơn vị ACCU đạt 36,40 AUD.

Đối với Việt Nam, GS Quayle gợi ý lộ trình giá tham khảo có thể bắt đầu từ 3-8 USD/tấn trong giai đoạn thí điểm và hướng tới mức 8-20 USD/tấn khi tích hợp tuân thủ đầy đủ. Một bước đi chiến lược quan trọng là thành lập các Hợp tác xã carbon rừng cộng đồng để giúp các hộ nhỏ lẻ có tư cách pháp nhân quản lý hợp đồng minh bạch. Mô hình tại HEPA (Hà Tĩnh) là một ví dụ điển hình về việc áp dụng tiêu chuẩn ACCU để tạo ra tín chỉ liêm chính cao và trao quyền cho cộng đồng dân tộc thiểu số.

Xác định quyền tài sản cho tín chỉ carbon

Chuyên gia tài chính carbon Nguyễn Xuân Thảo nhấn mạnh tiềm năng cung ứng tín chỉ carbon của Việt Nam rất lớn. Tuy nhiên, vướng mắc cốt lõi là việc xác định quyền tài sản đối với tín chỉ carbon. Bà Thảo kiến nghị cần định nghĩa tín chỉ carbon là một loại "tài sản đặc biệt" theo Bộ luật Dân sự. Điều này sẽ tạo tiền đề cho các hoạt động cho vay, thế chấp và bảo đảm nghĩa vụ dân sự.

Kinh nghiệm từ EU, Trung Quốc và Hàn Quốc đều cho thấy việc coi tín chỉ carbon là quyền tài sản vô hình giúp thị trường phát triển sâu rộng và minh bạch. Ngoài ra, cần mở rộng đối tượng chủ sở hữu bao gồm cả cá nhân, hộ gia đình và cộng đồng dân cư thay vì chỉ giới hạn ở các pháp nhân. Hệ thống pháp luật đang được hoàn thiện để thí điểm thị trường đến hết năm 2028, và chuẩn bị vận hành chính thức từ năm 2029.

Theo các chuyên gia, tín chỉ carbon nếu được triển khai rời rạc sẽ là "cái bẫy giá trị thấp", nhưng nếu được tích hợp trong chiến lược đồng quản trị và tạo giá trị gia tăng, nó sẽ trở thành đòn bẩy cho một mô hình phát triển mới: hài hòa giữa kinh tế, môi trường và an sinh xã hội.

Một điểm sáng trong thực tiễn là Hợp tác xã Lâm nghiệp cộng đồng Cao Quảng (Quảng Bình). Hợp tác xã hiện quy tụ 525 hộ chủ rừng, quản lý 7.500 ha rừng tự nhiên với 65 nhóm tuần tra thường xuyên. Kết quả thí điểm đánh giá trữ lượng carbon tại thôn Vĩnh Xuân (diện tích 712,77 ha) lên tới 253,30 tấn CO2/ha. Theo ông Nguyễn Xuân Huy, Giám đốc Hợp tác xã, thu nhập từ rừng đã trở thành nguồn thu chính của người dân địa phương, một phần nhờ tiên phong trong việc xác định ranh giới rừng.

Hiện nay, Cao Quảng đã hoàn thành 2/3 khối lượng công việc cần thiết để đưa tín chỉ carbon lên sàn giao dịch, bao gồm việc đảm bảo rừng có chủ quyền đầy đủ, có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và ranh giới rõ ràng.