Đưa hệ thống PDMS trở thành ‘trụ cột’ giám sát thiên tai

Đồng bộ hóa dữ liệu phân tán

Tỉnh Hà Tĩnh - dải đất hẹp miền Trung với địa hình dốc nghiêng từ Tây sang Đông, từ lâu đã trở thành tâm điểm của các loại hình thiên tai cực đoan. Theo thống kê, từ năm 2008 đến nay, các cơn bão, lũ quét và sạt lở đất đã gây ra những tổn thất kinh hoàng, với 162 người thiệt mạng, hàng trăm nghìn ngôi nhà hư hỏng và thiệt hại kinh tế lên đến gần 38.000 tỷ đồng. Trong bối cảnh đó, một hệ thống giám sát hiện đại không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu cấp thiết để thay đổi cục diện ứng phó.

Đặc biệt, trong bối cảnh chính quyền hai cấp mới vận hành một thời gian ngắn đã gây ra phân tán trong công tác chỉ đạo. “Từ 13 đầu mối cấp huyện cũ, hiện nay cấp tỉnh phải huy động tới 9-10 người cập nhật số liệu trong các giai đoạn cao điểm, đồng thời, điều hành công tác phòng chống thiên tai tại 69 đầu mối cấp xã và mạng lưới hạ tầng gồm 348 hồ chứa, hơn 315 km đê điều, dẫn đến việc quản lý thủ công bộc lộ nhiều bất cập, quá tải. Việc đưa vào vận hành Hệ thống giám sát thiên tai (PDMS) từ tháng 12/2025 đã bước đầu gỡ được các “nút thắt” bằng cách đưa tất cả dữ liệu về một mối”, ông Trần Đức Thịnh, Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi Hà Tĩnh nhấn mạnh.

Theo ông, Hệ thống PDMS được tài trợ bởi Quỹ Thiện Tâm thông qua Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai, hoạt động theo thời gian thực, tích hợp dữ liệu quan trắc khí tượng thủy văn, hồ chứa, tàu thuyền, cũng như cung cấp các cảnh báo khí tượng kịp thời. Thông tin, dữ liệu được quản lý theo hướng tổng thể, toàn diện, bao trùm, bảo đảm đồng bộ, liên thông và đáp ứng yêu cầu “đúng - đủ - sạch - sống”.

Địa phương được lựa chọn triển khai thí điểm mô hình ứng dụng chuyển đổi số trong ứng phó thiên tai dựa vào cộng đồng, sơ tán an toàn người dân là “rốn lũ” xã Cẩm Duệ - một xã nằm dưới lưu vực hồ Kẻ Gỗ, địa hình thấp trũng, hầu như năm nào cũng phải đối mặt với lũ lớn kéo dài 5-10 ngày/đợt.

Phó Chủ tịch xã Cẩm Duệ, ông Nguyễn Thanh Phong thừa nhận, công tác tổng hợp thông tin, báo cáo tình hình thiên tai trước đây thực hiện thủ công, mất nhiều thời gian và số liệu chưa đồng bộ, gây khó khăn trong việc tham mưu, xử lý tình huống. Bên cạnh đó, việc nắm bắt thông tin tại các thôn, đặc biệt là các khu vực vùng sâu, vùng dễ bị chia cắt gặp nhiều hạn chế khi xảy ra thiên tai bất thường.

Việc xây dựng bản đồ rủi ro thiên tai cấp xã, bản đồ ứng phó, sơ tán an toàn người dân trên nền tảng số đóng vai trò quan trọng trong triển khai các hoạt động ứng phó bám sát diễn tiến của thiên tai và hỗ trợ người dân trong vùng ảnh hưởng.

“Sau quá trình triển khai thí điểm mô hình, xã được hướng dẫn, tập huấn hỗ trợ cập nhật, lưu trữ thông tin về các đợt thiên tai, tình hình thiệt hại và nhu cầu hỗ trợ trên Hệ thống PDMS; Phục vụ xây dựng, rà soát phương án ứng phó và sơ tán dân theo từng kịch bản; Giúp cán bộ xã thuận tiện hơn trong việc tổng hợp số liệu, báo cáo lên cấp trên; đồng thời bước đầu hỗ trợ theo dõi các khu vực xung yếu, khu vực có nguy cơ cao xảy ra ngập lụt, sạt lở để lên kịch bản ứng phó kịp thời”, ông Phong nói.

Đề xuất mở rộng nền tảng tiếp cận

Hiệu quả bước đầu của Hệ thống PDMS không cần bàn cãi, tuy nhiên ông Nguyễn Tiến Hùng, Phó Giám đốc Sở NN&MT Hà Tĩnh cho rằng, nếu chỉ dừng lại ở nền tảng Web, sức mạnh của PDMS vẫn chưa tới được tận tay người dân – những đối tượng trực tiếp chịu ảnh hưởng. Việc dữ liệu hiện nay chủ yếu phục vụ cán bộ quản lý đang tạo ra một khoảng trống thông tin. Để khắc phục, Hà Tĩnh đề xuất một cuộc “cách mạng” về khả năng tiếp cận: Phát triển ứng dụng di động (Mobile App) PDMS.

Ứng dụng này không chỉ dành cho cán bộ cơ sở cập nhật thiệt hại ngay tại hiện trường mà còn được thiết kế tối giản để cộng đồng, người dân, đối tượng dễ bị tổn thương như người cao tuổi, người khuyết tật trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh cũng có thể nhận cảnh báo sớm và phản hồi các thông tin hiện trường. Sự kết hợp giữa công nghệ cao và các phương thức truyền thống như Zalo, SMS hay loa phát thanh cơ sở sẽ tạo thành một lưới thông tin đa tầng, đảm bảo không một ai bị bỏ lại phía sau khi bão lũ ập đến.

Hà Tĩnh cũng mong muốn đưa trí tuệ nhân tạo (AI) vào phân tích dữ liệu, xác định đối tượng bị ảnh hưởng và tham mưu các phương án ứng phó dựa trên kịch bản thực tế. Điểm nhấn là kế hoạch triển khai dịch vụ thiết bị bay không người lái (UAV) định kỳ. Các "mắt thần" trên không này sẽ khảo sát hiện trạng trước bão, cập nhật nhanh khu vực sạt lở trong lũ và đánh giá thiệt hại sau thiên tai. Toàn bộ dữ liệu hình ảnh, video từ UAV sẽ được truyền trực tiếp về Trung tâm Giám sát và Điều hành thông minh (IOC) của tỉnh, tạo điều kiện cho lãnh đạo tỉnh chỉ đạo xuyên suốt từ phòng điều hành đến thực địa…

Ghi nhận những đề xuất của Hà Tĩnh, tại buổi làm việc vào chiều 7/4, ông Nguyễn Văn Tiến, Phó cục trưởng Cục Quản lý đê điều & Phòng chống thiên tai (Bộ NN&MT); bà Hạ Thúy Hạnh, Phó Giám đốc Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai cũng như ông Lý Minh Tuấn, Giám đốc Quỹ Thiện Tâm đều cho rằng, việc đánh giá toàn diện hiệu quả Hệ thống PDMS cần thêm thời gian. Tuy nhiên, phía Bộ NN&MT và các Quỹ sẽ đồng hành cùng Hà Tĩnh để tối ưu hóa Hệ thống và nhân rộng mô hình ứng dụng chuyển đổi số trong ứng phó thiên tai dựa vào cộng đồng, sơ tán an toàn người dân.

“Trước mắt, đoàn sẽ khảo sát thêm xã Đức Minh và Nghi Xuân theo đề xuất của tỉnh để bàn phương án nhân rộng mô hình thí điểm. Song để đạt hiệu quả tối đa, tỉnh Hà Tĩnh cần có phương án bố trí thêm nguồn lực, lựa chọn đề xuất nội dung cốt yếu, quan trọng nhất cần đầu tư để xây dựng thành mô hình hoàn thiện, làm cơ sở nhân rộng không chỉ trên địa bàn tỉnh mà còn làm điểm cho các vùng thường xuyên chịu tác động thiên tai cực đoan trên cả nước”, ông Nguyễn Văn Tiến, Phó cục trưởng Cục Quản lý đê điều & Phòng chống thiên tai nhấn mạnh thêm.