Phòng chống thiên tai cần chuyển từ ứng phó ‘sự vụ’ sang chiến lược dài hạn

Một năm quật cường trước thiên tai cực đoan

Ngày 30/1, Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tổ chức Hội nghị tổng kết công tác năm 2025 và triển khai nhiệm vụ năm 2026.

Theo Cục trưởng Phạm Đức Luận, năm 2025 là năm đặc biệt khi thiên tai diễn ra trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương 2 cấp mới đi vào vận hành. Trong khi bộ máy tổ chức đang được kiện toàn, thiên tai có diễn biến cực đoan, “bão chồng bão, lũ chồng lũ”, đặt ra áp lực chưa từng có đối với công tác chỉ đạo, điều hành.

Thiên tai đã để lại những con số thiệt hại đau xót với 468 người chết và mất tích, 741 người bị thương, thiệt hại kinh tế ước tính gần 98.700 tỷ đồng. Đó không chỉ là tổn thất vật chất mà còn là những đứt gãy lớn đối với đời sống và sinh kế của hàng triệu người dân.

Theo đó, năm 2025, song song với ứng phó, công tác phòng ngừa và kiểm soát rủi ro thiên tai được đặc biệt chú trọng. Cục đã tham mưu hoàn thiện cơ chế chỉ đạo, không để gián đoạn trong giai đoạn kiện toàn tổ chức; thường xuyên đôn đốc thực hiện Chương trình tổng thể phòng, chống thiên tai quốc gia; xây dựng các kế hoạch dài hạn về phòng, chống bão mạnh, siêu bão, lũ quét, sạt lở đất.

Công tác khắc phục hậu quả cũng được triển khai khẩn trương, bài bản. Chính phủ đã quyết định hỗ trợ hơn 7.100 tỷ đồng từ nguồn dự phòng ngân sách trung ương cho 22 tỉnh, thành phố; hàng nghìn tấn giống cây trồng được cấp phát kịp thời để người dân khôi phục sản xuất, ổn định cuộc sống sau thiên tai.

Bước sang năm 2026, theo Phó Cục trưởng Nguyễn Trường Sơn, trong bối cảnh thiên tai ngày càng phức tạp và khó lường, Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai sẽ tiếp tục phát huy kinh nghiệm, tăng cường phối hợp, chủ động “từ sớm, từ xa”, giữ vững an toàn hệ thống đê điều, giảm thiểu thấp nhất thiệt hại về người và tài sản, sẵn sàng đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của thực tiễn.

Thông tin, dữ liệu ‘mở lối’ cho các kịch bản ứng phó

Tại Hội nghị, nhiều ý kiến tâm huyết từ các bộ, ngành, lực lượng trực tiếp làm nhiệm vụ đã tập trung làm rõ những bài học thực tiễn và đề xuất giải pháp cho công tác phòng, chống thiên tai trong một năm được đánh giá là “đặc biệt” cả về cường độ, tần suất lẫn tính bất thường của thiên tai.

Theo Đại tá Trần Tuấn Anh, Phó Tham mưu trưởng Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng, năm 2025 ghi nhận sự phối hợp chặt chẽ, hiệu quả giữa các cơ quan trung ương, bộ, ngành và địa phương trong chỉ huy, điều hành ứng phó thiên tai. Các bản tin dự báo được cung cấp kịp thời đã hỗ trợ rất lớn cho công tác chỉ đạo tại hiện trường. Việc ứng dụng công nghệ, phần mềm giám sát thiên tai giúp lực lượng biên phòng chủ động triển khai các biện pháp kêu gọi, kiểm soát tàu thuyền trên biển, hạn chế tối đa rủi ro cho ngư dân. Trong suốt năm qua, Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai đã phối hợp chặt chẽ với lực lượng Bộ đội Biên phòng, hỗ trợ hiệu quả các địa phương, nhất là những vùng chịu tác động nặng nề của bão, lũ.

Từ thực tiễn đó, Đại tá Trần Tuấn Anh kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục nghiên cứu, đầu tư xây dựng các khu neo đậu, tránh trú bão cho tàu thuyền, đồng thời đẩy mạnh rà soát, đánh giá và có giải pháp di dời người dân ra khỏi các khu vực có nguy cơ cao xảy ra lũ quét, sạt lở đất. Bên cạnh đó, công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về phòng, chống và ứng phó thiên tai cần được triển khai thường xuyên, bài bản hơn.

Ở góc độ chuyển đổi số, ông Đặng Duy Hiển, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết đơn vị đã hỗ trợ hạ tầng công nghệ, phương án bảo đảm an toàn thông tin và giám sát thiên tai. Việc Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai vận hành hệ thống chỉ đạo, điều hành hiệu quả có đóng góp quan trọng từ việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo, qua đó nâng cao chất lượng dự báo, theo dõi và ứng phó với các tình huống thiên tai phức tạp.

Đồng quan điểm về vai trò của khoa học, công nghệ, ông Nguyễn Phong Nhã, Phó Cục trưởng Cục Viễn thông (Bộ Khoa học và Công nghệ), đánh giá cao sự phối hợp trong bảo đảm thông tin liên lạc tại các điểm tiền phương khi thiên tai xảy ra. Ông Nhã đề xuất tạo điều kiện lắp đặt các trạm phát sóng tại xã, phường, là những khu vực tập trung đông dân cư, có cơ sở hạ tầng kiên cố, nhằm duy trì thông tin liên lạc liên tục, không bị gián đoạn. Đồng thời xác định rõ các khu vực có nguy cơ chịu ảnh hưởng bởi xả lũ để thông tin cảnh báo được truyền tải đến người dân nhanh nhất trong mỗi đợt thiên tai.

Từ góc nhìn khoa học thủy lợi, ông Trần Đình Hòa, Giám đốc Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam, cho rằng cần tăng cường các chương trình kiểm tra, giám sát, dự báo trước mùa thiên tai để có sự chuẩn bị chủ động, nhất là trong những tình huống dị thường. Theo ông Hòa, bão mạnh có thể dự báo sớm để xây dựng phương án giảm thiểu thiệt hại nhưng với lũ lụt, cần xây dựng các kịch bản ngập lụt chi tiết cho từng vùng, làm cơ sở cho công tác ứng phó hiệu quả.

Trong khi đó, Đại tá Đoàn Văn Thận, Phòng Phòng chống thiên tai, Cục Cứu hộ, cứu nạn (Bộ Quốc phòng), nhấn mạnh yêu cầu đổi mới công tác diễn tập, huấn luyện theo phương châm “bốn tại chỗ”, gắn với các kịch bản thiên tai cụ thể của từng khu vực, đặc biệt là những địa bàn có nguy cơ cao. Công tác tuyên truyền, phổ biến kỹ năng ứng phó cho người dân cần được đẩy mạnh hơn nữa.

Đồng tình với quan điểm này, ông Đào Quang Tuynh, Vụ trưởng Vụ Nông nghiệp (Văn phòng Chính phủ), cho rằng trong thời gian tới, việc triển khai phương châm “4 tại chỗ” cần được đặc biệt lưu ý, nhất là trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đang vận hành, đòi hỏi sự chủ động, linh hoạt và rõ trách nhiệm ngay từ cơ sở.

Dám tham mưu, dám chịu trách nhiệm những vấn đề ‘sống còn’

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp nhìn nhận năm 2025 là một năm mà những người làm công tác phòng, chống thiên tai và toàn thể người dân Việt Nam đều không mong muốn. Đó là năm kinh tế đất nước đạt mức tăng trưởng cao nhất trong vòng 15 năm qua nhưng đồng thời cũng là năm thiên tai khốc liệt nhất trong lịch sử với những diễn biến cực kỳ bất thường, trái quy luật, phá vỡ hầu hết các ngưỡng lịch sử, từ bão đến mưa lũ.

Theo Thứ trưởng, thiên tai dồn dập trong năm 2025 xảy ra đúng vào thời điểm đất nước triển khai sắp xếp, đổi mới tổ chức bộ máy, thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Việc sáp nhập đơn vị hành chính, bỏ cấp huyện, chuyển trọng trách xuống cấp xã, dù nhằm mục tiêu gần dân hơn, nhưng trong giai đoạn đầu triển khai từ ngày 1/7, khi bộ máy cấp xã chưa kịp làm quen với mô hình mới, đã phải đối mặt ngay với một loạt cơn mưa bão lớn. Đây là những yếu tố bất lợi, tác động trực tiếp đến công tác chỉ đạo, điều hành phòng, chống thiên tai, nhất là ở cấp cơ sở.

Tuy nhiên, Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp khẳng định, trong hoàn cảnh đặc biệt đó, toàn hệ thống đã nỗ lực vượt qua khó khăn, đồng lòng, quyết tâm để đạt được kết quả quan trọng là giảm thiểu thiệt hại. Công tác tham mưu cho Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia, cho Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và các Phó Thủ tướng được thực hiện kịp thời, bài bản, khoa học. Đáng chú ý, trong tham mưu chỉ đạo, các cơ quan chuyên môn đã dám làm, dám chịu trách nhiệm, dám tiếp cận những vấn đề mới, thậm chí chấp nhận rủi ro trong bối cảnh thực tiễn đặt ra yêu cầu phải thay đổi nhanh.

“Khi thiên tai diễn biến bất thường thì không thể dùng tư duy và quy trình bình thường để xử lý mà buộc phải có cách làm linh hoạt, khác thường. Chính điều đó đã góp phần quan trọng giúp giảm thiểu thiệt hại”, Thứ trưởng nhấn mạnh.

Theo lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, bên cạnh ứng phó, công tác khắc phục hậu quả thiên tai trong năm 2025 cũng được triển khai nhanh hơn, chuyên nghiệp và bài bản hơn. Vai trò của Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai thể hiện rõ nét hơn trong phối hợp, điều phối nguồn lực.

Đặc biệt, thông qua Chiến dịch Quang Trung, việc hỗ trợ nhà ở cho người dân vùng thiên tai được thực hiện quyết liệt, hiệu quả. Thứ trưởng nhấn mạnh, dịp Tết tới đây, không còn người dân nào phải đón Tết trong cảnh không nhà.

“Nhiều gia đình có nhà mới, trang thiết bị sinh hoạt cơ bản, đời sống ổn định hơn, thậm chí đầm ấm hơn so với trước. Cùng với đó, sản xuất nông nghiệp được khôi phục nhanh, góp phần sớm ổn định sinh kế cho người dân”, Thứ trưởng cho hay.

Một điểm tích cực khác được Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp đánh giá cao là nhận thức và hành động của các cấp, các ngành, của lãnh đạo và người dân đã có sự chuyển biến rõ rệt. Nhận thức tốt hơn kéo theo hành động chủ động hơn, đặc biệt ở những khu vực có nguy cơ cao. Năng lực tự ứng phó của từng hộ dân, từng cộng đồng được nâng lên, qua đó góp phần làm giảm thiệt hại. Điều này cho thấy hiệu quả rõ rệt của công tác tuyên truyền, giáo dục, truyền thông về phòng, chống thiên tai trong thời gian qua.

Bước sang năm 2026, mở đầu cho giai đoạn 2026-2030 và một nhiệm kỳ mới, Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp cho rằng công tác phòng, chống thiên tai cần được tiếp cận bằng những quan điểm mới, đặc biệt là các chỉ đạo, tư duy chiến lược của Tổng Bí thư Tô Lâm. Theo đó, phòng, chống thiên tai không thể tiếp tục theo cách làm tình huống, sự vụ, “đến đâu xử lý đến đó”, mà phải có chiến lược dài hạn, có chủ thuyết, có kế hoạch bài bản.

Trong tầm nhìn dài hạn ấy, khoa học công nghệ, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo là yếu tố then chốt để nâng cao tính chủ động, không để bị động, bất ngờ trước thiên tai. Cùng với đó, Thứ trưởng cho rằng cần tập trung sơ kết, tổng kết những vấn đề lớn của 5 năm qua từ việc triển khai chiến lược phòng, chống thiên tai, thực hiện quy hoạch, quản lý hạ tầng, đến tình trạng lấn chiếm lòng sông, bờ sông làm gia tăng rủi ro lũ lụt.

Đặc biệt, Thứ trưởng nhấn mạnh yêu cầu sớm ban hành quy trình vận hành liên hồ chứa mới, trước mắt là trên lưu vực sông Hồng trong tháng 5/2026, với trọng tâm là giảm thiểu thiệt hại cho hạ du, coi đây là nguyên tắc xuyên suốt trong giai đoạn tới.