Thời tiết, thiên tai năm 2026 nhiều bất định

Đây được xem là giai đoạn tiềm ẩn nhiều rủi ro thời tiết cực đoan và đặt ra không ít thách thức cho công tác dự báo, phòng chống thiên tai của Việt Nam trong năm nay.

La Nina đang suy yếu

ENSO chỉ một hệ thống tương tác giữa đại dương và khí quyển ở khu vực xích đạo Thái Bình Dương, có ảnh hưởng rất lớn đến thời tiết toàn cầu, trong đó có Việt Nam.

ENSO có 3 trạng thái chính gồm: El Nino (pha nóng), biểu hiện ở nước biển ấm lên bất thường; La Niña (pha lạnh), biểu hiện ở nước biển lạnh hơn bình thường và ENSO trung tính, không nghiêng rõ về nóng hay lạnh.

Các chỉ dấu khí hậu chỉ ra, ENSO hiện đang ở pha La Nina yếu. Theo ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia (Cục Khí tượng Thủy văn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường), các số liệu cập nhật trong vài tuần gần đây từ cơ quan khí hậu Mỹ cho thấy nhiệt độ nước biển bắt đầu ấm dần lên từ phía tây Thái Bình Dương, trong khi gió tín phong có xu hướng giảm cường độ. Dự báo trong những tháng đầu năm 2026, La Nina tiếp tục suy yếu nhanh và chuyển sang trạng thái ENSO trung tính. Xác suất ENSO trung tính trong giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 5/2026 khoảng 75-85%, chiếm ưu thế rõ rệt so với hai pha còn lại.

Sang giữa năm 2026, ENSO trung tính vẫn được dự báo là trạng thái chủ đạo, song nhiệt độ mặt nước biển tại vùng Nino-3.4 có xu thế tăng dần. Từ nửa cuối năm, khả năng xuất hiện El Nino bắt đầu gia tăng, với xác suất khoảng 55-65%. Nếu El Niño hình thành, nhiều khả năng đây chỉ là El Nino yếu đến trung bình và xuất hiện vào giai đoạn cuối năm.

Ông Khiêm cho biết, kịch bản này không phải là hiếm trong lịch sử khí hậu. Trước đây, các năm như 1996, 2009, 2014 hay 2018 đều được xem là những năm ENSO trung tính, đóng vai trò “bản lề” trước khi chu kỳ ENSO chuyển sang pha ấm rõ rệt hơn ở năm tiếp theo. Điểm chung của các năm này là thời tiết không ổn định, khó dự báo, với nhiều hình thái cực đoan diễn ra đan xen.

Lấy ví dụ năm 2014, số lượng bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông thấp hơn trung bình nhiều năm. Tuy nhiên, thời tiết cực đoan lại bộc lộ rõ ở nhiều hình thái khác. Ngay từ đầu năm, không khí lạnh hoạt động mạnh, gây ra nhiều đợt rét đậm, rét hại trên diện rộng, kèm theo hiện tượng băng tuyết, mưa đá tại các tỉnh miền núi phía Bắc. Nắng nóng ở Đông Nam Bộ xuất hiện muộn hơn thông thường, trong khi lại đến sớm ở Bắc Bộ và Trung Trung Bộ. Lượng mưa tại khu vực Trung Bộ nhìn chung thấp hơn mức trung bình nhiều năm, gây ra những khó khăn nhất định cho sản xuất và sinh hoạt.

Đến năm 2018, không khí lạnh vẫn xuất hiện với tần suất tương tự, song có những đợt rét đậm, rét hại kéo dài, ảnh hưởng lớn đến đời sống và sản xuất nông nghiệp. Diễn biến mưa lớn trong năm này đặc biệt phức tạp, với nhiều đợt mưa diện rộng xảy ra liên tiếp. Mưa tập trung mạnh vào mùa hè - đầu thu ở Bắc Bộ và kéo dài về cuối năm tại ven biển Trung Bộ, làm gia tăng nguy cơ ngập lụt, lũ quét và sạt lở đất. Nắng nóng trong năm 2018 xuất hiện nhiều đợt hơn, nhưng cường độ không quá gay gắt và kết thúc tương đối đúng quy luật.

Thực tế, khi ENSO ở trạng thái trung tính, thiên tai không những không giảm mà còn diễn biến khó lường hơn. Các hiện tượng như rét đậm kéo dài, mưa lớn cục bộ hay bão có quỹ đạo phức tạp thường xuất hiện đan xen, gây áp lực lớn cho công tác dự báo và ứng phó.

Bão không nhiều nhưng khó lường

Với kịch bản ENSO năm 2026, dự báo mùa mưa 2026 ở Việt Nam có khả năng diễn biến không đồng đều, không chịu chi phối mạnh của năm El Nino hay La Nina điển hình. Diễn biến thời tiết sẽ có tính bất định cao và khó đoán do phụ thuộc mạnh vào các hình thế thời tiết quy mô khu vực và nội mùa như dải hội tụ nhiệt đới, gió mùa, dao động MJO.

Nguy cơ mưa lớn cục bộ, lũ quét, sạt lở đất dự báo vẫn ở mức cao, đặc biệt tại miền núi phía Bắc và miền Trung, nhất là trong các đợt mưa ngắn nhưng cường độ lớn. Bão và áp thấp nhiệt đới có thể không nhiều về số lượng, nhưng cường độ và quỹ đạo khó lường, nhất là trong nửa cuối mùa bão khi ENSO chuyển trạng thái từ trung tính sang pha nóng El Nino.

Cuối năm 2026, nếu El Niño hình thành, nguy cơ khô hạn, thiếu nước, xâm nhập mặn có thể gia tăng dần, đặc biệt tại Trung Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long trong mùa khô 2026/2027. Nguy cơ mưa lớn cục bộ, lũ quét và sạt lở đất được dự báo vẫn ở mức cao, đặc biệt tại khu vực miền núi phía Bắc và miền Trung. Các đợt mưa có thể xảy ra trong thời gian ngắn nhưng với cường độ rất lớn, làm gia tăng rủi ro thiên tai. Bão và áp thấp nhiệt đới có thể không nhiều về số lượng, song cường độ và quỹ đạo được dự báo sẽ khó lường, nhất là trong nửa cuối mùa bão, khi ENSO chuyển dần từ trạng thái trung tính sang pha nóng El Nino.

Về cuối năm 2026, nếu El Nino hình thành, nguy cơ khô hạn, thiếu nước và xâm nhập mặn có thể gia tăng dần. Tác động này được dự báo sẽ thể hiện rõ hơn trong mùa khô 2026/2027, đặc biệt tại khu vực Trung Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, vốn là những vùng nhạy cảm với biến động nguồn nước.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến thiên tai ngày càng cực đoan và bất thường, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia đã và đang triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp nhằm nâng cao năng lực dự báo và cảnh báo sớm.

Trước hết, việc theo dõi sát diễn biến ENSO và các dao động khí hậu lớn được đặt lên hàng đầu, với các kịch bản dự báo theo tháng, theo mùa được cập nhật thường xuyên dựa trên số liệu quan trắc và phân tích mới nhất. Bên cạnh đó, Trung tâm chú trọng nâng cao chất lượng dự báo hạn ngắn, cực ngắn và dự báo trong một mùa, đặc biệt đối với các hiện tượng mưa lớn, lũ quét và sạt lở đất.

Song song với đó, việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ mới được coi là hướng đi then chốt. Sự kết hợp giữa dữ liệu vệ tinh, radar thời tiết, các mô hình số trị hiện đại và trí tuệ nhân tạo đang góp phần nâng cao độ chi tiết và độ tin cậy của các bản tin dự báo. Cuối cùng, công tác phối hợp với chính quyền địa phương và các cơ quan truyền thông tiếp tục được tăng cường, nhằm bảo đảm thông tin dự báo, cảnh báo được truyền tải kịp thời, rõ ràng, đến đúng đối tượng, đặc biệt là cấp cơ sở nơi chịu tác động trực tiếp và nặng nề nhất của thiên tai.