Dinh dưỡng và mục tiêu chuyển đổi hệ thống lương thực - thực phẩm bền vững

Trước xu hướng tiêu thụ thực phẩm lành mạnh và bền vững, Việt Nam vẫn đang đối mặt với gánh nặng kép giữa suy dinh dưỡng và thừa cân. Theo số liệu của Viện Dinh dưỡng (Bộ Y tế), tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi (CED) ở trẻ em dưới 5 tuổi tại hiện ở mức 19,6%, phụ nữ và người cao tuổi cũng dao động từ 13-18%.

Ở chiều ngược lại, tỷ lệ thừa cân ở trẻ dưới 5 tuổi đạt 7,3%, nhưng tại khu vực đô thị đã vượt ngưỡng 10%. Ở người trưởng thành, con số này dao động từ 19-22%, kéo theo sự gia tăng các bệnh không lây nhiễm như tăng huyết áp (trên 30%), đái tháo đường (7,3%) và các bệnh tim mạch.

Dẫn số liệu trên, PGS.TS.BS Trương Tuyết Mai, Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng, cho rằng, yêu cầu cấp thiết phải cải cách hệ thống lương thực thực phẩm (LTT), trong đó lấy dinh dưỡng làm trung tâm.

Theo PGS.TS.BS Trương Tuyết Mai, cải thiện dinh dưỡng nên được tiếp cận một cách hệ thống, đồng bộ và dài hạn. Theo đó, tăng cường các chính sách kiểm soát những yếu tố tiêu cực (như thực phẩm không lành mạnh, tiêu thụ quá mức đường, muối, chất béo bão hòa), đồng thời khuyến khích và tạo cơ chế thúc đẩy các yếu tố tích cực.

Nhiều quốc gia đang thúc đẩy thay đổi chế độ ăn thông qua giáo dục cộng đồng, dán nhãn phát thải cho thực phẩm, giảm tiêu thụ thịt và sữa trong các bữa ăn công cộng, đồng thời khuyến khích các sản phẩm thay thế. Trong bối cảnh đó, Việt Nam cần tăng cường tiêu thụ rau, quả thông qua cải thiện chuỗi sản xuất, cung ứng an toàn, ổn định và chất lượng. 

"Tôi khuyến khích tuyên truyền, nâng cao nhận thức để thúc đẩy cộng đồng làm vườn tại nhà và thay đổi hành vi ăn uống, hướng tới mức tiêu thụ trên 400 gram rau/người/ngày”, PGS.TS.BS Mai chia sẻ. "Sự phối hợp liên ngành gắn với đổi mới công nghệ sẽ là nền tảng để phát triển các sản phẩm rau giàu dinh dưỡng, phù hợp từng vùng miền và hình thành hệ thống LTTP bền vững".

Theo nghiên cứu, một khẩu phần ăn nghèo nàn, thiếu đa dạng, không hợp lý và không lành mạnh hiện đang góp phần tới khoảng 10% tổng tỷ lệ tử vong hàng năm. Trên phạm vi toàn cầu, thế giới ước tính mất hàng tỷ USD mỗi năm do các hệ lụy liên quan đến chế độ ăn uống không đa dạng, không đầy đủ và thiếu lành mạnh.

Đồng quan điểm, ông Toko Kato, chuyên gia cao cấp về Thực phẩm và Dinh dưỡng của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), nhấn mạnh: Phải tích hợp dinh dưỡng ngay từ khâu thiết kế, giám sát và đánh giá các dự án chuyển đổi hệ thống LTTP.

Từ thực tiễn triển khai mô hình tại Lào và Indonesia, dinh dưỡng là mục tiêu rõ ràng trong kết quả dự án; và phối hợp đa ngành là chìa khóa thành công. Trong đó, các cơ quan Nhà nước xây dựng chính sách và điều phối nguồn lực, còn các doanh nghiệp là những "mắt xích" tạo lập môi trường thực phẩm an toàn, gần gũi với người dân. 

“Một hệ thống LTTP bền vững không thể tách rời với thích ứng biến đổi khí hậu, an ninh dinh dưỡng và bảo tồn đa dạng sinh học”, chuyên gia ADB nhấn mạnh. “Trong thời gian tới, Việt Nam cần tiếp tục tăng cường đối thoại chính sách, mở rộng hợp tác với các đối tác như FAO, JICA, IFAD, CIAT, WFP. Tôi cũng đề xuất nhân rộng các mô hình hiệu quả, đồng thời nâng cao năng lực quốc gia để thu hút các khoản đầu tư vì dinh dưỡng”.

Trong giai đoạn 2026-2030, Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn đề xuất thể chế hóa nội dung đảm bảo dinh dưỡng thành một trục nội dung chính thức trong Chương trình mục tiêu quốc gia (Giảm nghèo bền vững và Nông thôn mới).

Chiến lược sẽ thay đổi sang cách tiếp cận giảm nghèo dựa trên nâng cao năng lực và bảo đảm an ninh dinh dưỡng cộng đồng, lấy hợp tác xã và các tổ chức cộng đồng làm trung tâm tổ chức hệ thống LTTP địa phương. Trên nền tảng này, dinh dưỡng được tích hợp xuyên suốt với các mục tiêu thích ứng biến đổi khí hậu, thúc đẩy chuyển đổi xanh và phát triển sinh kế bền vững trong dài hạn.