Chính sách ‘Thế hệ không thuốc lá’ chặn thuốc lá từ gốc

Mỗi năm, Việt Nam có hơn 103.000 người tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá. Thiệt hại kinh tế do thuốc lá gây ra ước tính khoảng 108 nghìn tỷ đồng vào năm 2022, tương đương 1,14% GDP cả nước.

Những con số ấy cho thấy thuốc lá không còn đơn thuần là vấn đề sức khỏe cá nhân mà đã trở thành gánh nặng y tế, kinh tế và xã hội kéo dài nhiều năm.

Trong bối cảnh đó, chính sách “Thế hệ không thuốc lá” (TFG) đang được nhiều quốc gia thúc đẩy như một giải pháp phòng ngừa dài hạn, hướng tới mục tiêu ngăn trẻ em và thanh thiếu niên bắt đầu hút thuốc ngay từ đầu.

Không tập trung vào việc cấm người trưởng thành đang hút thuốc, TFG được thiết kế để từng bước chặn khả năng tiếp cận các sản phẩm thuốc lá đối với thế hệ trẻ trong tương lai. Nền tảng của chính sách này là bảo vệ trẻ em và thanh thiếu niên trước nguy cơ nghiện nicotine khi não bộ vẫn đang trong quá trình phát triển.

Chặn nguy cơ nghiện thuốc lá từ sớm

Khác với nhiều chính sách kiểm soát thuốc lá trước đây chủ yếu tập trung vào giảm nhu cầu sử dụng ở người trưởng thành, TFG hướng đến việc ngăn thế hệ trẻ tiếp cận thuốc lá ngay từ đầu.

Theo bà Phạm Thị Xuân Thu, cán bộ truyền thông, Tổ chức Y tế cộng đồng toàn cầu - Vital Strategies, đây là chính sách phòng ngừa dài hạn, được xây dựng dựa trên nguyên tắc bảo vệ trẻ em trước khi hành vi hút thuốc hình thành.

Điểm quan trọng của chính sách TFG là không nhắm vào những người đang hút thuốc hiện nay, mà tập trung bảo vệ trẻ em và thanh thiếu niên khỏi nguy cơ nghiện nicotine ngay từ sớm. Khi một thế hệ không bắt đầu hút thuốc, xã hội sẽ từng bước giảm gánh nặng bệnh tật và chi phí y tế trong tương lai.

Nhiều quốc gia hiện xem TFG là bước tiếp theo trong chiến lược giảm tỷ lệ hút thuốc dài hạn. Bà Phạm Thị Xuân Thu dẫn chứng, mô hình do Chính phủ New Zealand thực hiện vào năm 2021 cho thấy chính sách này nếu được thực thi tốt có thể giảm một nửa tỷ lệ hút thuốc trong vòng 15 năm.

Trong khi đó, tại Vương quốc Anh, nghiên cứu đánh giá tác động cho thấy nếu chính sách TFG được thực thi tốt, tỷ lệ hút thuốc ở nhóm từ 14 đến 30 tuổi có thể giảm từ 13% năm 2023 xuống gần bằng 0 vào năm 2050 và từ 12,7% vào năm 2023 xuống 1,5% vào năm 2056 ở những người từ 18 trở lên.

Tháng 4/2026, Vương quốc Anh đã chính thức thông qua chính sách “Thế hệ không khói thuốc”, cấm bán thuốc lá cho bất kỳ ai sinh sau ngày 1/1/2009.

Chính phủ Anh ước tính chính sách này có thể giúp giảm khoảng 1,7 triệu người hút thuốc vào năm 2075 và ngăn ngừa 115.000 trường hợp mắc bệnh nghiêm trọng như đột quỵ, bệnh tim hay ung thư phổi và tiết kiệm hàng tỷ bảng Anh chi phí y tế và chăm sóc.

Không thể chỉ trông chờ vào một chính sách

Dù được đánh giá là hướng đi dài hạn đầy tiềm năng, nhiều nghiên cứu cũng cho thấy TFG sẽ khó đạt hiệu quả nếu triển khai đơn lẻ.

Theo các chuyên gia y tế, có thể cần nhiều năm mới nhìn thấy tác động rõ rệt của TFG đối với sức khỏe cộng đồng. Trong khoảng thời gian đó, các biện pháp kiểm soát thuốc lá đã được WHO khuyến nghị vẫn đóng vai trò ưu tiên.

Các chuyên gia cho rằng TFG chỉ phát huy hiệu quả mạnh nhất khi đi kèm hệ thống chính sách kiểm soát thuốc lá toàn diện như tăng thuế thuốc lá, mở rộng môi trường không khói thuốc, cấm quảng cáo và khuyến mãi thuốc lá, hỗ trợ cai nghiện và siết quản lý bán hàng trực tuyến.

Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí BMJ Tobacco Control cho thấy nếu chỉ áp dụng riêng TFG, New Zealand sẽ mất nhiều thập kỷ mới đạt được lợi ích sức khỏe rõ rệt.

Chính sách này chỉ thực sự hiệu quả khi kết hợp đồng bộ với các biện pháp khác trong chiến lược kiểm soát thuốc lá quốc gia.

Tương tự, nghiên cứu mô hình tại Singapore cho thấy nếu chỉ áp dụng TFG riêng lẻ, mục tiêu giảm tỷ lệ hút thuốc xuống dưới 5% có thể mất tới 39 năm. Trong khi đó, nếu kết hợp cùng các biện pháp như giảm nicotine và cấm thuốc lá có hương vị, thời gian đạt mục tiêu có thể rút xuống còn khoảng một thập kỷ.

Dẫn chứng từ các quốc gia trên cho thấy, điều quan trọng nhất của TFG không nằm ở tính biểu tượng, mà ở khả năng tạo ra môi trường xã hội mới, nơi việc hút thuốc không còn được xem là điều bình thường với thế hệ trẻ.

Các chuyên gia cho rằng đây là chính sách mang tính dài hạn nên không thể kỳ vọng tạo ra thay đổi ngay lập tức chỉ sau vài năm. Nhưng nếu được thực hiện nghiêm túc cùng các biện pháp kiểm soát thuốc lá mạnh mẽ khác, TFG sẽ góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng theo cách bền vững hơn.

Bên cạnh khung chính sách, việc thực thi cũng đóng vai trò quyết định hiệu quả của TFG. Điều này bao gồm việc cấp phép và quản lý các điểm bán hàng, kiểm tra độ tuổi bắt buộc, xử phạt người bán vi phạm, kiểm soát bán hàng trực tuyến, chống buôn lậu, truyền đạt thông tin rõ ràng đến người dân và một cơ chế giám sát độc lập.