Điểm nghẽn logistics: [Bài 1] Chi phí tăng chưa từng có

Áp lực chi phí logistics đang đè nặng lên doanh nghiệp khi cước vận tải cùng nhiều khoản chi trong chuỗi cung ứng liên tục tăng cao. Thực tế này không chỉ làm gia tăng giá thành sản phẩm mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.

Chi phí logistics vượt ngưỡng 20% GDP

Tại buổi làm việc mới đây giữa Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội với hơn 20 hiệp hội ngành nghề TP.HCM nhiều doanh nghiệp phản ánh áp lực logistics và các chi phí liên quan đang trở thành một trong những điểm nghẽn lớn nhất, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả sản xuất, kinh doanh cũng như sức cạnh tranh của doanh nghiệp.

Với 31 năm hoạt động trong lĩnh vực logistics, bà Đặng Thị Minh Phương, Chủ tịch Hiệp hội Logistics và Cảng biển TP.HCM (HLA) cho rằng, ngành logistics đang đối mặt với giai đoạn chi phí tăng mạnh chưa từng có. Ngay cả trong thời điểm đại dịch Covid-19, chi phí logistics cũng chưa tăng mạnh như hiện nay. Nếu trước đây, chi phí logistics của Việt Nam thường được ước tính khoảng 17-18% GDP, thì con số này hiện đã vượt 20%. Không chỉ cước vận tải quốc tế tăng, hàng loạt chi phí trong nước cũng đồng loạt leo thang.

Ông Phan Minh Thông, Chủ tịch HĐQT CTCP Phúc Sinh cho biết thông thường doanh nghiệp chỉ chi khoảng 7-8 tỷ đồng cho cước tàu vận chuyển. Tuy nhiên, tháng 6 vừa qua, chi phí này nhảy vọt lên 17 tỷ đồng, cộng thêm khoảng 5 tỷ đồng cho các phí logistics, cảng biển và các loại phụ phí khác, tổng lên tới 22 tỷ, chiếm hơn một nửa lợi nhuận gộp của tháng.

Ông Lê Văn Danh, Phó giám đốc Sở Công Thương TP.HCM  cũng khẳng định, chi phí logistics của Việt Nam cao hơn đáng kể so với nhiều quốc gia trong khu vực như Singapore (8%), Malaysia (13%) và Nhật Bản (11%). Đây là một trong những nguyên nhân làm giảm sức cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.

Các yếu tố đẩy chi phí leo thang

Theo bà Đặng Thị Minh Phương, chi phí logistics gia tăng chủ yếu xuất phát từ ba nguyên nhân. Thứ nhất, những bất ổn địa chính trị trên thế giới đẩy giá nhiên liệu tăng cao, kéo theo chi phí vận tải leo thang. Thứ hai, hạ tầng logistics chưa theo kịp tốc độ phát triển của nền kinh tế. Mạng lưới giao thông và kết nối còn thiếu đồng bộ, dẫn đến ùn tắc trên các tuyến vận tải, quá tải tại cảng biển, kéo dài thời gian lưu thông hàng hóa và làm phát sinh thêm chi phí. Thứ ba, doanh nghiệp còn phải gánh nhiều khoản chi phí "ẩn"làm gia tăng gánh nặng logistics.

Bà Phương dẫn chứng, chỉ trong thời gian ngắn, doanh nghiệp của bà đã phải chi thêm hơn 2 tỷ đồng cho bản quyền phần mềm. Đây là khoản chi trước đây chưa từng ở mức cao như hiện nay. Ngoài ra, còn nhiều chi phí phát sinh khác đang làm tổng chi phí logistics ngày càng lớn.

Đơn cử, năm ngoái doanh nghiệp của bà tuyển tài xế container với mức lương khoảng 25 triệu đồng/tháng. Đến nay, dù nâng lên 45-50 triệu đồng/tháng vẫn rất khó tuyển được lao động. Không chỉ tài xế container, lao động phổ thông cũng tăng giá. Tại Long Thành, nhiều doanh nghiệp tuyển công nhân bốc xếp với mức lương khoảng 13 triệu đồng/tháng.

Một số doanh ngihệp cũng cho biết, ngoài cước vận tải và chi phí nhân công, doanh nghiệp còn phải gánh nhiều khoản chi phát sinh trong toàn bộ chuỗi cung ứng như lưu kho, bốc xếp, thời gian chờ đợi, thực hiện thủ tục và chi phí do hạ tầng kết nối chưa đồng bộ. Mỗi khoản chi riêng lẻ có thể không lớn, nhưng cuối cùng đều được cộng vào giá thành sản phẩm, trực tiếp bào mòn biên lợi nhuận và làm suy giảm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, đẩy tổng chi phí logistics của Việt Nam lên mức cao.

Bên cạnh áp lực chi phí, các chuyên gia về kinh tế cũng cho rằng nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn chưa tận dụng hiệu quả dịch vụ logistics chuyên nghiệp. Hiện nay, thế giới đang đi theo các xu hướng lớn như phát triển bền vững gắn với tiêu chuẩn ESG, chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và tối ưu nguồn lực thông qua mô hình kinh tế chia sẻ. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp trong nước vẫn tự đầu tư phương tiện vận tải, kho bãi, nhân sự và bộ máy quản lý riêng, khiến chi phí vận hành tăng cao.

Mỗi doanh nghiệp đều sở hữu xe tải riêng, đồng nghĩa phải đầu tư phương tiện, nhân sự và phát sinh thêm chi phí cũng như lượng phát thải. Trong khi đó, doanh nghiệp logistics chuyên nghiệp có thể khai thác tối đa công suất phương tiện, phục vụ nhiều khách hàng trên cùng một tuyến vận chuyển, qua đó giảm đáng kể chi phí. 

Hiện nay các doanh nghiệp FDI đang tận dụng rất tốt năng lực của doanh nghiệp logistics trong nước thông qua thuê ngoài dịch vụ. Họ tập trung vào sản xuất, kinh doanh cốt lõi, còn hoạt động logistics được giao cho các đơn vị chuyên nghiệp. Nhờ sản lượng lớn và khả năng gom hàng, chi phí của nhóm doanh nghiệp này thường thấp hơn. Đây cũng là lý do nhiều doanh nghiệp FDI không chịu áp lực lớn về vận tải như một số doanh nghiệp trong nước.

Bà Phương dẫn chứng, hiện nhiều doanh nghiệp Việt Nam đang phải trả khoảng 7.000 USD cho một container đi Los Angeles, Mỹ nhưng vẫn khó đặt được container. Trong khi đó, các khách hàng của doanh nghiệp bà vẫn duy trì được mức giá từ 3.500-5.500 USD nhờ tận dụng tốt năng lực gom hàng của doanh nghiệp logistics.

Để giảm chi phí logistics, cần phát triển vận tải đa phương thức, khai thác hiệu quả đường thủy nội địa và sớm hoàn thiện tuyến đường sắt kết nối khu công nghiệp với cảng Cái Mép - Thị Vải. Bên cạnh đó, cần thúc đẩy kinh tế chia sẻ, đẩy nhanh chuyển đổi số, ứng dụng AI, hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng tiêu chuẩn xanh, áp dụng mô hình quản lý tồn kho bởi nhà cung cấp để giảm vốn tồn kho, tối ưu dòng tiền. Đồng thời, khuyến khích doanh nghiệp thuê ngoài dịch vụ logistics để tập trung vào hoạt động cốt lõi. "Đây không chỉ là câu chuyện của ngành logistics mà còn là giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam", bà Phương nói.