Sự cố bất thường và những nghi vấn chưa thể khép lại
Sự cố vỡ bồn chứa khoảng 2.000 tấn mật rỉ tại Nhà máy của Công ty CP Mía đường Sông Lam chiều 3/5, tại xã Nhân Hòa, tỉnh Nghệ An trong bối cảnh thời tiết mưa dông kèm sấm sét, đã nhanh chóng trở thành tâm điểm chú ý của dư luận. Theo thông tin cung cấp từ doanh nghiệp, khoảng 500 tấn mật rỉ đã tràn ra khuôn viên nhà máy và được thu gom, xử lý trong vòng chưa đầy 24 giờ. Tuy nhiên, điều khiến dư luận đặc biệt quan tâm không chỉ nằm ở quy mô sự cố, mà còn ở những diễn biến môi trường bất thường xảy ra ngay sau đó.
Bể chứa rỉ mật tại Nhà máy đường Sông Lam. Ảnh: Đình Tiệp.
Chỉ một ngày sau sự cố, hiện tượng cá nuôi lồng bè và thủy sản tự nhiên trên sông Lam chết hàng loạt đã xuất hiện tại nhiều địa phương phía hạ lưu, cách nhà máy từ 15-30 km. Đây là chi tiết mang tính “trùng hợp đáng suy nghĩ”, bởi nó xảy ra trong cùng một khoảng thời gian, cùng một lưu vực sông, và trên diện rộng.
Doanh nghiệp bước đầu nhận định nguyên nhân vỡ bồn có thể do sét đánh, song cũng thừa nhận chưa có đủ căn cứ khoa học để khẳng định. Điều này cho thấy bản thân sự cố vẫn đang nằm trong vùng “chưa xác định rõ nguyên nhân”. Trong khi đó, cơ quan chuyên môn về thủy sản lại nhận định cá chết không phải do dịch bệnh, mà có thể do biến động môi trường nước đột ngột như thiếu oxy hoặc xuất hiện khí độc.
Bể chứa rỉ mật bị tràn ra ngoài khoảng 500 tấn sau sự cố. Ảnh: PV.
Vấn đề đặt ra là: liệu có mối liên hệ nào giữa sự cố tràn mật rỉ và hiện tượng cá chết hay không?
Về lý thuyết, mật rỉ đường là một hợp chất hữu cơ giàu đường và có độ nhớt cao. Khi xâm nhập vào nguồn nước với khối lượng lớn, mật rỉ có thể làm gia tăng nhanh chóng nhu cầu oxy sinh hóa (BOD). Quá trình phân hủy các chất hữu cơ này sẽ tiêu thụ lượng lớn oxy hòa tan trong nước, dẫn đến hiện tượng thiếu oxy cục bộ - một trong những nguyên nhân phổ biến khiến cá nổi đầu và chết hàng loạt.
Điều đáng chú ý là hiện tượng cá chết trên sông Lam diễn ra rất nhanh, trong thời gian ngắn, với biểu hiện cá bỏ ăn, nổi đầu, chết đồng loạt nhưng không có dấu hiệu bệnh lý. Đây là đặc trưng của các “cú sốc môi trường” chứ không phải dịch bệnh thông thường. Nhận định này trùng khớp với đánh giá ban đầu của cơ quan chuyên môn.
Sau sự có là hàng loạt cá chết dọc phía hạ nguồn cách nhà máy gặp sự cố hàng chục ki lô mét. Ảnh: Việt Khánh.
Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận một cách khách quan rằng: chưa có kết luận chính thức từ cơ quan chức năng về việc mật rỉ có thực sự chảy ra sông Lam hay không, cũng như mức độ ảnh hưởng nếu có. Doanh nghiệp khẳng định đã kiểm soát và không ghi nhận tác động đến nguồn nước, nhưng việc thiếu hệ thống giám sát (như camera tại khu vực bồn chứa) khiến quá trình xác minh trở nên khó khăn hơn.
Minh bạch thông tin và trách nhiệm môi trường
Sự việc lần này một lần nữa cho thấy tính nhạy cảm và dễ tổn thương của các hệ sinh thái sông ngòi trước các sự cố công nghiệp. Sông Lam không chỉ là nguồn nước phục vụ sản xuất, mà còn là sinh kế của hàng nghìn hộ dân nuôi trồng thủy sản. Vì vậy, bất kỳ biến động nào về chất lượng nước đều có thể gây ra thiệt hại lớn về kinh tế và xã hội.
Trong bối cảnh đó, yêu cầu cấp thiết nhất hiện nay là một cuộc kiểm tra, đánh giá độc lập và toàn diện từ các cơ quan chuyên môn. Việc lấy mẫu nước, mẫu cá đã được tiến hành là bước đi cần thiết, nhưng quan trọng hơn là phải công bố kết quả một cách minh bạch, kịp thời để trấn an dư luận và bảo vệ quyền lợi của người dân.
Phía Nhà máy đường Sông Lam và các cơ quan chức năng cần minh bạch thông tin về sự cố. Ảnh: Việt Khánh.
Cũng cần nhấn mạnh rằng, dù nguyên nhân cuối cùng là gì, sự cố vỡ bồn chứa quy mô lớn như vậy đã cho thấy những rủi ro tiềm ẩn trong công tác quản lý an toàn công nghiệp. Một hệ thống bồn chứa hàng nghìn tấn chất lỏng, nếu không được kiểm tra, bảo trì và giám sát chặt chẽ, hoàn toàn có thể trở thành nguồn gây ô nhiễm nghiêm trọng khi xảy ra sự cố.
Giả thiết về sét đánh, nếu được xác nhận, cũng đặt ra câu hỏi về hiệu quả thực tế của hệ thống chống sét tại nhà máy. Bởi theo thông tin từ doanh nghiệp, hệ thống này vẫn được kiểm tra định kỳ và đảm bảo tiêu chuẩn an toàn. Nếu vậy, vì sao sự cố vẫn xảy ra? Hay còn tồn tại những yếu tố khác như chất lượng vật liệu, độ bền kết cấu, hoặc quá trình vận hành?
Ở góc độ quản lý nhà nước, đây cũng là dịp để rà soát lại toàn bộ hệ thống các cơ sở sản xuất có nguy cơ gây ô nhiễm trên địa bàn, đặc biệt là những cơ sở nằm gần sông, suối. Việc kiểm tra định kỳ là cần thiết, nhưng chưa đủ; cần có các kịch bản ứng phó sự cố cụ thể, sát thực tế hơn, đồng thời tăng cường giám sát bằng công nghệ.
Báo cáo mới nhất của Công ty CP mía đường Sông Lam còn khá sơ sài, chưa có nội dung cụ thể như mong muốn của cơ quan chức năng và dư luận. Ảnh: Đình Tiệp.
Về phía người dân, thiệt hại hơn 8,6 tấn cá nuôi lồng chỉ trong vài giờ là một con số không nhỏ. Đây không chỉ là mất mát kinh tế mà còn ảnh hưởng đến niềm tin và tâm lý sản xuất lâu dài. Nếu nguyên nhân được xác định có liên quan đến yếu tố môi trường do con người gây ra, việc xem xét trách nhiệm và có cơ chế hỗ trợ, bồi thường là điều cần được đặt ra.
Tựu trung lại, sự cố vỡ bồn mật rỉ và hiện tượng cá chết trên sông Lam là hai sự kiện có tính liên kết về thời gian và không gian, nhưng mối quan hệ nhân - quả vẫn cần được làm rõ bằng chứng cứ khoa học. Trong khi chờ kết luận chính thức, điều quan trọng nhất là đảm bảo tính minh bạch, khách quan trong quá trình điều tra, đồng thời có những giải pháp kịp thời để bảo vệ môi trường và sinh kế của người dân.
Bởi hơn hết, một dòng sông không chỉ là nguồn nước - đó còn là “mạch sống” của cả một vùng. Khi dòng chảy ấy bị đặt trước nguy cơ ô nhiễm, mọi sự chủ quan hay chậm trễ đều có thể phải trả giá đắt.
Sau khi sự cố xảy ra được 2 ngày, ngày 5/5/2026, Công ty CP mía đường Sông Lam có Báo cáo số 78/BC-MĐSL gửi Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Nghệ An và UBND xã Nhân Hòa. Tuy nhiên, nội dung báo cáo nêu trên mới chỉ nêu chung chung các nội dung ban đầu. Đặc biệt là Công ty này khẳng định sự cố nêu trên không ghi nhận ảnh hưởng đến nguồn nước tự nhiên và đời sống người dân?
