Chuẩn bị vận hành sàn giao dịch carbon

Nền tàng pháp lý đã sẵn sàng

Tại Hội nghị “Triển khai khung pháp lý và hướng dẫn nghiệp vụ vận hành sàn giao dịch các-bon tại Việt Nam” vừa diễn ra, Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước Bùi Hoàng Hải cho biết, Việt Nam đã có nền tảng pháp lý quan trọng, đánh dấu bước chuyển từ giai đoạn hoàn thiện thể chế sang triển khai vận hành thực tế thị trường các-bon trong nước.

Đầu năm 2026, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch carbon, trong nước, quy định toàn diện các hoạt động đăng ký, cấp mã, chuyển quyền sở hữu, lưu ký, giao dịch và thanh toán hạn ngạch phát thải, tín chỉ carbon. Tiếp đó, ngày 9/2/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Trần Hồng Hà đã ký Quyết định số 263/QĐ-TTg phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm cho giai đoạn 2025–2026. Việc xác định rõ hàng hóa trên thị trường bao gồm hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon giúp doanh nghiệp có cái nhìn cụ thể hơn về nghĩa vụ cũng như quyền lợi tài chính của mình.

Về bản chất, sàn giao dịch carbon được kỳ vọng sẽ tạo ra một động lực kinh tế mới. Thay vì coi việc giảm phát thải là một chi phí cưỡng bách, các doanh nghiệp giờ đây có thể nhìn nhận đó như một cơ hội kinh doanh. Những đơn vị đi đầu trong chuyển đổi công nghệ, tối ưu hóa quy trình để giảm phát thải sẽ có dư thừa hạn ngạch để bán lại, từ đó thu hồi vốn đầu tư cho công nghệ xanh. Ngược lại, cơ chế này buộc các doanh nghiệp phát thải lớn phải cân nhắc giữa việc trả tiền mua quyền phát thải hoặc tự thân thay đổi để tồn tại trong nền kinh tế carbon thấp.

Theo ông Đỗ Thanh Lâm, Vụ Pháp chế, Bộ Tài chính, mô hình vận hành thị trường các-bon được xây dựng trên nền tảng hạ tầng sẵn có của thị trường chứng khoán. Trong đó, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội cung cấp dịch vụ giao dịch, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam thực hiện lưu ký và thanh toán, cùng với sự tham gia của các công ty chứng khoán và ngân hàng thanh toán với vai trò trung gian. Cách tiếp cận này được đánh giá giúp tận dụng hiệu quả hạ tầng, nâng cao tính an toàn và giảm chi phí triển khai.

Quan trị chặt chẽ, tăng cường tính minh bạch

Khung pháp lý hiện hành đặt ra các nguyên tắc vận hành cốt lõi như công bằng, công khai, minh bạch; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tham gia. Việc áp dụng các chuẩn mực vận hành của thị trường chứng khoán được cho là sẽ góp phần nâng cao tính an toàn, bảo mật và giảm thiểu rủi ro thanh toán. Các hành vi thao túng thị trường, cung cấp thông tin sai lệch hoặc lợi dụng kẽ hở để trục lợi đều bị nghiêm cấm và sẽ bị xử lý nghiêm theo quy định.

Về cơ chế quản lý, ông Lâm cho biết, trách nhiệm được phân định rõ ràng giữa các cơ quan. Trong đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý hàng hóa là hạn ngạch và tín chỉ carbon; Bộ Tài chính hướng dẫn và giám sát hoạt động giao dịch; Ủy ban Chứng khoán Nhà nước trực tiếp kiểm tra, giám sát hoạt động của sàn và các tổ chức cung cấp dịch vụ.

Theo lộ trình, thị trường các-bon sẽ được triển khai thí điểm đến hết năm 2028. Trong giai đoạn này, các đơn vị vận hành như VSDC, Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam và HNX sẽ không thu tiền cung cấp dịch vụ.

Chia sẻ kinh nghiệm về thiết kế và quản trị hệ thống giao dịch phát thải, các chuyên gia quốc tế từ IFC và Sở Giao dịch Chứng khoán Malaysia nhấn mạnh, một thị trường carbon hiệu quả cần được xây dựng trên nền tảng pháp lý vững chắc. Các yếu tố cốt lõi trong quản trị hệ thống giao dịch bao gồm: Đảm bảo tính minh bạch, trách nhiệm giải trình, cơ chế giám sát thị trường và hệ thống báo cáo - thẩm định - xác minh (MRV). Nếu quản trị không hiệu quả, thị trường có thể đối mặt với rủi ro gian lận, biến động giá và suy giảm niềm tin của nhà đầu tư.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy, trong giai đoạn đầu, việc kiểm soát chặt chẽ đối tượng tham gia, kết hợp với vai trò của các tổ chức trung gian tài chính, là cần thiết để cân bằng giữa thanh khoản và ổn định thị trường. Đồng thời, việc công bố thông tin đầy đủ và minh bạch sẽ là yếu tố then chốt để thu hút nhà đầu tư và doanh nghiệp tham gia.

Theo ông Bùi Hoàng Hải, thời gian tới, cùng với phổ biến các quy định pháp luật, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cùng các cơ quan liên quan sẽ tập trung vào hướng dẫn nghiệp vụ cụ thể cho thành viên thị trường, bao gồm quy trình giao dịch, đăng ký, lưu ký, chuyển quyền sở hữu và thanh toán hạn ngạch phát thải. Các nội dung này nhằm bảo đảm thị trường vận hành công bằng, minh bạch và hạn chế rủi ro, đặc biệt trong giai đoạn đầu khi thanh khoản còn là thách thức lớn.