Làng Mái (Bắc Ninh) hiện chỉ còn 3 gia đình bám trụ với nghề làm tranh Đông Hồ. Giữa những thăng trầm đó, nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả (1963) cùng con trai và các cháu vẫn miệt mài bên bản mộc và giấy dó, viết tiếp câu chuyện của dòng tranh dân gian đang đứng trước nguy cơ mai một.

Ngày 27/3, tỉnh Bắc Ninh sẽ đón nhận bằng của UNESCO ghi danh “Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Với những người như ông Quả, niềm vui ấy đi kèm một nỗi lo: Số người còn làm nghề giờ chỉ đếm trên đầu ngón tay.

Dẫu vậy, căn nhà của người nghệ nhân thế hệ thứ 13 này vẫn đều đặn sáng đèn. Tại đây, ba thế hệ trong gia đình ông mỗi người một việc, lặng lẽ tiếp nối mạch ngầm di sản. Ở tuổi ngoài 60, đôi tay ông Quả vẫn thoăn thoắt qua từng công đoạn, từ in tranh đến vẽ màu, hệt như cái cách ông đã gắn bó với nghề từ thuở thiếu thời.

Anh Nguyễn Hữu Đạo (1990), con trai ông Quả, là người trực tiếp kế nghiệp cha mẹ. Khác với cha, anh Đạo mang một hơi thở mới vào nghề. “Từ nhỏ, tôi đã được sống trong gia đình có truyền thống văn hóa làm tranh Đông Hồ. Tôi nắm vững kỹ thuật in ấn, vẽ màu thủ công, và đồng thời tôi còn đẩy mạnh quảng bá sản phẩm trên các nền tảng số”, anh chia sẻ. Với anh, giữ nghề không chỉ là giữ đúng kỹ thuật xưa, mà còn là tìm cách để tranh Đông Hồ đến gần hơn với công chúng thời hiện đại.

Có lẽ điều khiến nhiều người cảm động nhất khi ghé thăm nhà ông Quả, chính là hình ảnh những đứa cháu nhỏ, Minh Đăng (2017) và Ngọc Diệp (2022) đã bắt đầu làm quen với nghề. Ông Quả kể, ông không ép các cháu phải theo nghề, nhưng bằng cách cho chúng “chơi” với giấy dó, với màu từ thiên nhiên, dạy từ những công đoạn dễ nhất như xoắn ốc đóng khung hay làm quen với mùi hồ nếp.

“Các cháu nhỏ thì tôi dạy từ những việc đơn giản. Quan trọng là để cháu thấy mình là một phần trong công việc của cả nhà”, ông Quả tâm sự. Trong căn nhà ấy, di sản không được truyền lại qua những bài giảng khô khan, mà thấm dần qua từng tiếng cười, từng buổi chiều cả nhà quây quần bên xấp tranh mới.

Phía sau sự kiên trì của ông Quả và anh Đạo là bóng dáng tần tảo của người vợ, người mẹ. Bà không chỉ đồng hành cùng ông trong từng xấp tranh được đóng gói cẩn thận để gửi đi khắp mọi miền, mà còn là điểm tựa vững chắc để ông yên tâm gìn giữ nghiệp tổ suốt hơn sáu mươi năm qua.

Không gian gia đình ông Quả từ lâu đã trở thành một “bảo tàng sống”. Ông say sưa giới thiệu về ý nghĩa biểu tượng của từng bức tranh. Du khách đến đây không chỉ mua tranh, mà còn được tận mắt chứng kiến từng công đoạn làm tranh và thấu hiểu vì sao một dòng tranh dân gian lại cần được bảo vệ khẩn cấp đến vậy.

Giữa lúc nhiều nơi buộc phải khép lại xưởng tranh, việc ba thế hệ nhà ông Nguyễn Hữu Quả vẫn miệt mài bên bản mộc, giấy dó là một điểm sáng. Sức sống thực sự của tranh Đông Hồ không chỉ nằm ở tấm bằng UNESCO hay những con số thống kê, mà nằm ở chính những gia đình ông Quả, nơi ông cha truyền nghề cho con, người cha lại dạy cho cháu từ những điều nhỏ nhất.

Chừng nào ngọn lửa nghề còn được trao truyền qua từng thế hệ trong nếp nhà, chừng nào những đứa trẻ vẫn còn biết phụ ông pha màu, phụ cha khắc bản mộc, thì chừng đó di sản văn hóa dân tộc vẫn sẽ còn vẹn nguyên giá trị trước dòng chảy của thời gian. Và như nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả vẫn tâm niệm: “Chỉ cần còn một gia đình kiên trì, nghề sẽ chưa thể mất.”

Tường Vy