Trong dòng chảy của thơ ca viết về mẹ, có những bài thơ không cần đến những cấu tứ cầu kỳ hay ngôn từ hoa mỹ vẫn đủ sức neo lại trong lòng người đọc bởi sự chân thành và cảm xúc nguyên sơ. “Ơn mẹ” của tác giả Hồng Gai là một bài thơ như thế. Được viết nhân dịp ngày của Mẹ - Mother's Day năm 2026, bài thơ giống như một lời tự sự lặng lẽ của người con khi ngoảnh lại hành trình trưởng thành để nhận ra: phía sau mọi bước đi của mình luôn là bóng dáng nhọc nhằn của mẹ.
Bài thơ "Ơn mẹ" của tác giả Hồng Gai. Ảnh: Hồng Gai.
Điều dễ nhận thấy ở “Ơn mẹ” là giọng điệu dung dị, gần gũi, đậm màu sắc dân gian. Ngay từ câu mở đầu:
“Ầu ơ tiếng Mẹ ru hời
Mong con khôn lớn làm người thiện nhân”
Ở đây, tác giả đã gợi lên không gian rất quen thuộc của gia đình Việt Nam với tiếng ru của mẹ. Hai chữ “ầu ơ” không chỉ là âm thanh của lời ru, mà còn là biểu tượng của tuổi thơ, của nguồn cội. Trong văn hóa Việt, lời ru của mẹ luôn là bài học đầu tiên về đạo lý làm người. Không phải giàu sang, danh vọng hay thành đạt, điều người mẹ mong mỏi nhất chỉ là con “làm người thiện nhân”. Chính chi tiết ấy làm nên chiều sâu nhân văn của bài thơ. Tình mẹ trong thơ không mang tính lý tưởng hóa xa vời mà rất đời, rất thật, rất Việt Nam.
Bài thơ càng đi sâu, cảm xúc càng trở nên day dứt khi tác giả nhắc tới những hy sinh âm thầm của mẹ. Điều khiến bài thơ tạo được dư âm nằm ở cách tác giả đối lập giữa sự nhọc nhằn của mẹ và sự vô tư của con. Những câu thơ: “Đồng sâu nắng cháy trưa hè/ Hạt vàng khó nhọc con về thảnh thơi”… gợi nên hình ảnh người mẹ lam lũ giữa ruộng đồng, lưng còng dưới nắng gắt để đổi lấy sự bình yên cho con. Cái hay của bài thơ là không kể lể, không bi lụy, nhưng từng câu chữ đều thấm đẫm hy sinh. Mẹ hiện lên qua “thân gầy, lam lũ, héo mòn”, đối lập với “dáng son huy hoàng” của con, một sự đánh đổi đầy lặng thầm mà trong đời sống, đôi khi người ta chỉ nhận ra khi đã trưởng thành. Hình ảnh ấy chạm đến cảm xúc bởi nó rất gần với thực tế đời sống của biết bao gia đình Việt Nam, nơi cha mẹ chấp nhận nhọc nhằn để con có một tuổi thơ đủ đầy hơn mình ngày trước.
Cái hay của bài thơ nằm ở chỗ tác giả không trực tiếp ca ngợi sự hy sinh của mẹ bằng những lời lớn lao, mà để chính những hình ảnh đời thường tự cất tiếng nói. “Thân gầy, lam lũ, héo mòn/ Cho con lộng lẫy dáng son huy hoàng” là một sự đối lập giàu sức gợi. Một bên là dáng mẹ hao gầy vì mưa nắng, một bên là sự “huy hoàng” của con trên đường đời. Đằng sau thành công, vẻ đẹp hay những tháng ngày bình yên của con luôn là bóng lưng còng xuống của mẹ. Đó là quy luật của tình mẫu tử: mẹ chấp nhận phần thiệt thòi về mình để dành những điều tốt đẹp nhất cho con.
Đặc biệt, bài thơ tạo được chiều sâu cảm xúc khi đi vào nỗi niềm ân hận, thức tỉnh của người con:
“Nghĩa Mẹ tựa buổi chợ đông
Tình con như vệt nắng hồng chiều rơi”
Đây có thể xem là hai câu thơ giàu hình ảnh nhất của tác phẩm. “Buổi chợ đông” gợi sự rộng lớn, tất bật, đong đầy, như tình mẹ luôn dạt dào, bền bỉ và hiện hữu trong mọi ngóc ngách đời con. Ngược lại, “vệt nắng hồng chiều rơi” lại mong manh, ngắn ngủi, chóng tắt. Sự so sánh ấy khiến người đọc chạnh lòng bởi nhiều khi tình yêu của con dành cho mẹ quá nhỏ bé so với biển trời yêu thương mẹ đã dành cho con.
Trong bài thơ, người mẹ không chỉ là một cá nhân cụ thể mà còn là hình tượng mang tính biểu tượng cho người mẹ Việt Nam truyền thống: nhẫn nại, hy sinh, giàu đức bao dung. Mẹ hiện diện từ tiếng ru, từ cánh đồng, từ con đường làng mờ bụi đến cả những ký ức xa xăm khi con trưởng thành.
Hình ảnh: “Đường cao con bước mộng mơ/ Khởi từ lối nhỏ lu mờ Mẹ đi”… mang ý nghĩa khái quát rất đẹp. Con người có thể đi rất xa, bước lên những “đường cao” của danh vọng, thành công, nhưng mọi khởi đầu đều bắt nguồn từ con đường nhỏ mẹ từng đi qua. Đó là con đường của tảo tần, hy sinh và yêu thương vô điều kiện. Câu thơ khiến người đọc liên tưởng đến rất nhiều người mẹ ngoài đời thực, những người phụ nữ lặng lẽ đứng phía sau thành công của con cái mà không bao giờ kể lể.
Những khổ cuối của bài thơ phủ lên một gam màu trầm buồn:
“Mịt mù mây phủ chia ly
Tìm đâu dáng Mẹ từ bi giữa đời”
Ở đây không chỉ là nỗi nhớ, mà còn thấp thoáng cảm giác mất mát, tiếc nuối. Khi con trưởng thành cũng là lúc mẹ già đi. Có những người đến khi đủ lớn để hiểu hết tình mẹ thì mẹ đã không còn nữa. Chính vì thế, bài thơ không đơn thuần là lời ca ngợi mẹ, mà còn như một lời nhắc nhở về sự biết ơn và trân trọng khi còn có thể.
Bài thơ giống như một lời tự sự lặng lẽ của người con khi ngoảnh lại hành trình trưởng thành để nhận ra: phía sau mọi bước đi của mình luôn là bóng dáng nhọc nhằn của mẹ. Ảnh: Hồng Gai.
Về nghệ thuật, “Ơn mẹ” mang âm hưởng của thơ lục bát truyền thống nhưng có sự linh hoạt trong nhịp điệu. Ngôn ngữ thơ giản dị, gần khẩu ngữ, không nhiều tính ước lệ mà thiên về cảm xúc chân thành. Tác giả sử dụng nhiều hình ảnh quen thuộc như tiếng ru, đồng sâu, nắng cháy, chợ đông, lối nhỏ… tạo nên màu sắc dân dã và gần gũi với tâm thức người Việt. Chính sự mộc mạc ấy giúp bài thơ dễ đi vào lòng người.
Trong đời sống hiện đại hôm nay, khi con người ngày càng bận rộn với guồng quay công việc và những tham vọng cá nhân, những bài thơ như “Ơn mẹ” càng trở nên đáng quý bởi nó nhắc ta trở về với những giá trị căn bản nhất của tình thân. Có thể mỗi người có một cách yêu mẹ khác nhau, nhưng tất cả đều bắt đầu từ sự thấu hiểu và biết ơn.
Bài thơ của Hồng Gai không ồn ào, không lên gân, nhưng lại có sức lay động bởi chính sự chân thành. Đọc thơ, người ta không chỉ nhớ về mẹ, mà còn thấy thấp thoáng bóng dáng chính mình trong đó, một người con từng vô tư lớn lên trong vòng tay yêu thương mà đôi khi quên mất rằng phía sau sự trưởng thành ấy là cả một đời mẹ âm thầm hy sinh.
