Tương lai bền vững cho ngành gỗ: [Bài 1] Nhận diện thách thức

Nhiều thách thức

Ông Phạm Văn Bốn, chuyên gia đánh giá cấp cao của Công ty Giám định độc lập quốc tế (SGS Việt Nam) thông tin: Từ năm 1990-2020, chỉ mới 3 thập niên mà thế giới đã mất đến 420 triệu ha rừng. Trước thực trạng mất rừng đến mức báo động như trên, tại Hội nghị Liên hợp quốc về môi trường và phát triển (Hội nghị Trái  đất  Rio de Janeiro) diễn ra vào năm 1992, Liên hợp quốc đã đặt nặng về phát triển rừng bền vững.

Đến giai đoạn 1995-1997, Liên hợp quốc càng đi sâu hơn vào việc bảo tồn rừng; trong đó, Liên minh châu Âu (EU) luôn là khu vực tiên phong trong các chương trình.

“Liên minh châu Âu nghĩ rằng làm mất rừng không chỉ có gỗ, mà còn liên quan đến nhiều lĩnh vực khác, ví như chuyển đổi mục đích rừng để chăn nuôi, nên quy định EUDR mở rộng phạm vi đối tượng. Ngoài gỗ, châu Âu còn áp dụng đối với nhiều nhóm ngành hàng khác như cao su, ca cao; gia súc; dầu cọ; đậu nành và các sản phẩm; trong đó Việt Nam bị ảnh hưởng nặng đối với các mặt hàng cà phê, cao su và gỗ”, ông Phạm Văn Bốn cho hay.

Với quy định EUDR, đồ gỗ muốn nhập vào thị trường này doanh nghiệp phải thu thập thông tin chứng minh cho sản phẩm gỗ của mình không liên quan đế phá rừng. Thông tin gồm có: Tên loài gỗ (bắt buộc phải có tên khoa học); số lượng và quốc gia sản xuất; chỉ dẫn địa lý sản xuất ra các hàng này gồm tọa độ, vị trí, đây là yêu cầu bắt buộc của EUDR, bất cứ món hàng nào không có thông tin địa lý sẽ không được vào thị trường châu Âu.

Tiếp đến là tên, địa chỉ bưu chính, email của tất cả các nhà cung cấp nguyên liệu trong chuỗi sản phẩm của mình. Những thông tin kể trên phải được thu thập đầy đủ, để xác minh sản phẩm của mình không liên quan đến phá rừng; ngoài ra, sản phẩm phải được sản xuất tuân thủ theo pháp luật của nước sở tại.

“EU rất quan tâm đến tỷ lệ đến diện tích rừng của quốc gia cung cấp gỗ nguyên liệu, nếu mua gỗ nguyên liệu của quốc gia còn nhiều diện tích rừng thì sẽ được EU đánh giá lô nguyên liệu này có độ rủi ro thấp. Cả tình trạng phá rừng và suy thoái rừng của quốc gia cung ứng gỗ nguyên liệu cũng được EU quan tâm. Nếu gỗ nguyên liệu mua của quốc gia được xác định có tình trạng phá rừng và suy thoái rừng đang diễn ra mạnh thì lô hàng đó được đánh giá có rủi ro cao. Nên khi mua gỗ nguyên liệu, doanh nghiệp phải tham khảo kỹ thông tin để chọn nơi mua”, ông Phạm Văn Bốn khuyến cáo.

Không tuân thủ sẽ bị phạt 

Còn theo ông Phạm Ngọc Tuấn Anh, Giám đốc Dịch vụ chứng nhận lâm nghiệp và gỗ của SGS Việt Nam, thách thức lớn nhất của quy định EUDR là đòi hỏi phải có thông tin về tọa độ địa lý của gỗ nguyên liệu đầu vào. Vị trí địa lý của các vùng đất là nguồn gốc của nguyên liệu. Gỗ nguyên liệu được khai thác trên diện tích hơn 4 ha phải có đủ kinh độ và vĩ độ để mô tả chu vi của lô rừng; diện tích khai thác nhỏ hơn 4 ha thì EUDR chỉ yêu cầu lấy điểm.

Trong khi trên 80% gỗ nguyên liệu của ngành chế biến gỗ Việt Nam được nhập khẩu từ nước ngoài, từ nhiều nước khác nhau. Ví như 6 tháng đầu năm 2024, Việt Nam nhập khẩu gỗ nguyên liệu từ 102 nước trên thế giới; trong đó có nhiều nước thuộc vùng rủi ro cao, ước tính số gỗ mua của các nước trong vùng rủi ro cao chiếm đến 1/3 số gỗ nguyên liệu ngoại nhập.

Đó là chưa kể gỗ nguyên liệu trong nước hầu hết do hộ dân trồng với diện tích nhỏ lẻ, khoảng hơn 2 ha/hộ; thêm vào đó, diện tích đất trồng rừng không khớp với giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; chuỗi cung ứng nhỏ lẻ, đi qua nhiều đầu mối trung gian; hộ trồng rừng thiếu cơ sở dữ liệu để truy xuất nguồn gốc.

“Nguồn gốc gỗ nguyên liệu phải được truy xuất từ nơi khai thác, tập hợp gỗ, vận chuyển, đến đại lý; từ công đoạn sơ chế, tinh chế, phân phối đến tay người tiêu dùng. Đặc biệt, trường hợp doanh nghiệp không tuân thủ quy định EUDR, nếu bị phát hiện sẽ bị phạt 4% trong tất cả doanh thu bán hàng trong toàn Liên minh châu Âu của năm trước đó, mức phạt lớn”, ông Bốn chia sẻ.

Theo ông Nguyễn Tuấn Hưng, Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), EU là một trong bốn thị trường lớn của ngành gỗ Việt Nam. Do đó, ngành gỗ Việt cần nhận diện những thách thức của quy định EUDR và có các giải pháp thích ứng để tiếp tục phát triển, thời gian không còn dài, chỉ khoảng hơn 9 tháng nữa là quy định EUDR chính thức được thực thi.

“Để đáp ứng quy định EUDR, ngành lâm nghiệp Việt Nam đang thực hiện thí điểm mô hình cấp mã số vùng trồng cho 25.000 ha rừng trồng ở 5 tỉnh phía Bắc. Hiệu quả của mô hình này sẽ được nhân rộng trên cả nước để đơn giản hóa việc truy xuất nguồn gỗ gỗ nguyên liệu cho hoạt động chế biến gỗ xuất khẩu”, ông Nguyễn Tuấn Hưng cho hay.

“Chính phủ vừa ban hành công điện về tích cực chủ động triển khai các giải pháp thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, sản xuất và tiêu dùng, phát triển xanh để đáp ứng yêu cầu của EU. Năm 2023, Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm cũng đã tham mưu cho Bộ ban hành Quyết định số 3817 về kế hoạch hành động, triển khai đề án phát triển ngành công nghiệp chế biến gỗ bền vững giai đoạn 2021-2030; trong đó, đề ra lộ trình chuyển đổi xanh của các doanh nghiệp ngành gỗ”, ông Nguyễn Tuấn Hưng, đại diện Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm cho hay.