Làm gì để có ngành công nghiệp Sâm Việt Nam?

Thưa anh Phạm Ngọc Dương, là một nhà báo, một cây viết phóng sự, cơ duyên nào đưa anh đến với cây sâm?

Tôi vốn là một nhà báo ham đi rừng, thích khám phá, đặc biệt là vùng rừng núi Tây Bắc. Năm 2005, tôi thường xuyên đi rừng dài ngày với ông “người rừng” Trần Ngọc Lâm khắp dãy Hoàng Liên Sơn, khắp dãy Pu Si Lung, Pu Sam Cáp phía Lai Châu. Thời điểm đó chẳng ai quan tâm đến củ sâm, vì còn lo miếng ăn. Thế nhưng, người Trung Quốc thì họ đã tìm sang nhổ củ sâm này rất nhiều. Họ sang tận nơi, thuê người Mông đi kiếm củ sâm, nhưng họ gọi là củ “khoai núi”, “thằn lằn núi”. Họ giấu tên sâm vì muốn giấu giá trị.

Thời điểm đó họ thu mua với giá 50 ngàn đồng/kg, cũng là rất có giá trị. Sau hiếm thì giá lên đến 200 ngàn, rồi thậm chí đến cả chục triệu đồng 1 kg.

Tôi đi rừng thấy người Mông nhổ cả gùi củ này, trông như con rắn, nên tò mò tìm hiểu. Người Mông từ khắp nơi cứ gom về các đầu mối, rồi có Lão Bản (ông chủ) người Trung Quốc sang cân, mang đi. Chỉ một số ít người dân thì bảo nó là củ tam thất, còn lại không biết.

Tuy nhiên, ông Trần Ngọc Lâm đi Trung Quốc nhiều, nên ông khẳng định nó chính là củ sâm. Có điều, ông gọi là sâm tiết trúc, đốt trúc.

Khi đó, tôi đã viết nhiều bài báo cảnh báo sự biến mất của loài sâm quý này ở Lai Châu. Tôi đã vào Nam Trà My tìm hiểu về sâm Ngọc Linh, khi đó cũng bắt đầu nổi tiếng và đắt đỏ. Sau khi so sánh, quan sát, tôi khẳng định sâm ở Lai Châu và Ngọc Linh chính là một loại, vì nó y hệt nhau. Tôi đã viết nhiều bài báo kêu gọi bảo vệ loài sâm quý này, nhưng gần như không ai quan tâm.

Sau này, tôi gặp dược sĩ Đào Kim Long, người phát hiện ra sâm Ngọc Linh. Chính ông Long kể, ông được Viện Dược liệu giao nhiệm vụ đi tìm sâm phục vụ cách mạng. Khi đến núi Ngọc Linh, ông nhìn thấy “cây sâm đốt trúc Lào Cai” ở đây, đã hét lên sung sướng. Bản thân dược sĩ Đào Kim Long cũng cho rằng sâm Ngọc Linh và sâm đốt trúc Hoàng Liên Sơn là 1 loài khi đó.

Với nhận thức như vậy, coi cả sâm Lai Châu và Ngọc Linh cùng là một loài, giá trị như nhau, nên tôi tích cực tìm hiểu cả 2 loài, đặc biệt tìm hiểu rất kỹ về sâm Lai Châu, viết hàng trăm bài báo về nó. Mãi sau này, đến 2012, các nhà khoa học mới quan tâm đến “tam thất Lai Châu”, rồi nghiên cứu, trồng trọt.

Bản thân tôi cũng đam mê cây sâm này, nên bỏ cả nghề viết lách mà chạy theo nó. Tuy nhiên, thất bại thì nhiều, chủ yếu thu được “vị đắng”, chứ chưa nếm được “vị ngọt” của sâm.

Anh trồng sâm từ khi nào và như anh nói, toàn thu được “vị đắng” tức là thất bại. Trồng sâm khó vậy sao, thưa anh Phạm Ngọc Dương?

Thú thực là tôi chưa thấy trồng cây gì khó như cây sâm. Đến nay, tôi trồng đã được 7 năm, nhưng vẫn là con số 0 tròn trĩnh, khi chưa có lợi nhuận gì. Cứ kiếm được đồng nào từ cây sâm thì lại đốt hết vào những vườn sâm và đổi lấy bài học. Thế nhưng, không làm thì thành công sao được.

Cũng may mà trả giá quá nhiều, thất bại nhiều, rút ra bài học nhiều mà có thực tế nhiều. Từ thực tế của bản thân, kết hợp với chuyên môn và khoa học của các chuyên gia nên tôi đã xây dựng được công thức chuẩn để phát triển sâm với quy mô công nghiệp. Tất nhiên, đây chỉ là bước đầu, nhưng tôi nghĩ tương lai là sáng sủa nếu đầu tư đến nơi đến chốn. Việt Nam đã có được một vài chuyên gia thực sự trong lĩnh vực trồng sâm rồi.

Anh có thể chia sẻ quá trình thử nghiệm trồng sâm của mình không?

Dãy Pu Si Lung là nơi tôi có nhiều chuyến lang thang vào rừng tìm sâm và phát hiện loài sâm quý này. Tôi đi rừng với nhiều người La Hủ ở Pa Vệ Sử (Mường Tè) tìm sâm và đây cũng là nơi sâm có rất nhiều trong tự nhiên. Tôi cùng đồng bào La Hủ làm vườn, gieo hạt ở độ cao 2.000 m cực kỳ giá lạnh. Đây cũng là nơi có dự án trồng cây tam thất hoang (thực tế là sâm Lai Châu) từ năm 2012 nên bà con La Hủ cũng được các nhà khoa học của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (cũ) hướng dẫn tỉ mỉ.

Tuy nhiên, bà con chủ yếu vẫn trồng tự phát trong rừng chứ cũng không có nguồn lực làm quy mô. Bản thân tôi cũng thuê đất rừng sản xuất của bà con, cấp giống, vốn cùng kỹ thuật để trồng trên Pu Si Lung, tuy nhiên rất khó và chưa thành công. Chủ yếu mới chỉ thành công ở việc nhân giống.

Hiện giờ thì tôi quay lại phương pháp trồng tự nhiên như bà con La Hủ, là khoanh một khu rừng rồi trồng tự nhiên trong rừng. Lạ ở chỗ, khi gieo hạt tự nhiên thì cây sâm lên khá tốt, khỏe, ít bệnh.

Từ bài học ở Pu Si Lung, thì tôi nhận thấy không thể phát triển quy mô công nghiệp khi trồng trong rừng và đi xa như vậy, nên cùng Công ty Dược phẩm Thái Minh phát triển một vườn sâm rất lớn ở Sìn Hồ. Cho đến nay, đây là vườn sâm quy mô và bài bản thật sự, áp dụng khoa học kỹ thuật tiên tiến nhất vào canh tác.

Thế nhưng, việc đi về Lai Châu liên tục vẫn là quá xa với một người ở Hà Nội như tôi, nên tôi đã di thực cây sâm về Lào Cai, cụ thể là Bắc Hà, chỉ mất vài tiếng đi cao tốc là đến vườn sâm. Tôi chọn Bắc Hà vì ở đây bà con đang trồng tam thất và nó lên tốt. Tam thất cũng giống sâm thôi. Thú vị là ở độ cao 1.000 m cây sâm lên rất tốt.

Tuy nhiên, Bắc Hà cũng vẫn xa, nên tôi tiếp tục di thực chúng về Vân Hồ, Sơn La. Khi cao tốc Hà Nội - Mộc Châu hoàn thành, thì chỉ mất 1,5 tiếng là đã lên đến vườn sâm. Dù mới thử nghiệm được 3 năm, nhưng tôi tin chắc ở độ cao 1.200 m của Vân Hồ, cây sâm lên tốt. Vân Hồ đường sá thuận lợi, đất đai tơi xốp, chuỗi cung ứng nông nghiệp cực kỳ hoàn hảo, nên rất thuận lợi cho phát triển quy mô công nghiệp. Phải vài năm nữa mới đánh giá được hiệu quả, nhưng nếu Vân Hồ và Mộc Châu mà thành công thì nơi đây thực sự là thiên thời địa lợi cho cây sâm phát triển quy mô lớn.

Ngoài ra, tôi dự phòng một địa điểm nữa gần Hà Nội mà đạt độ cao hoàn hảo, đó là Tà Xùa. Tôi đã phát triển một vườn sâm quy mô hơn 1 ha để thử nghiệm. Tà Xùa có cự ly gần Hà Nội, ruộng bậc thang cũng nhiều, có thể trồng sâm dưới ruộng được, có điều nông nghiệp ở đây chưa phát triển, nên cái gì cũng thiếu và khó làm quy mô lớn. Nếu có làm thì cũng đắt đỏ, tốn kém, nên chưa phải phương án tối ưu.

Trồng sâm quả là vất vả quá! Nhưng nghe nói chuyện, thì có vẻ anh vẫn đang xây dựng các vườn sâm mang tính thử nghiệm và loay hoay với việc phát triển sâm quy mô lớn?

Đúng là như vậy! Muốn có một ngành công nghiệp sâm thì phải có nguồn nguyên liệu lớn, trồng được sâm giá rẻ. Muốn phát triển quy mô công nghiệp được thì phải có được vùng trồng đủ lớn, có quy trình trồng sâm chuẩn mực.

Khi khoanh được vùng trồng, các nhà khoa học đưa ra được quy trình chuẩn, thì doanh nghiệp cứ thế áp dụng và đầu tư, người dân cũng cứ theo quy trình mà trồng thì mới có kết quả. Chứ hiện tại, người dân chui rúc vào rừng trồng, 10 cây thì chết 9, nên nản, rồi doanh nghiệp thì trồng theo kiểu kinh nghiệm thực tế, vừa làm vừa học, trả giá quanh năm, đến khi sắp thu hoạch sâm chết hàng loạt, là nản, bỏ hết.

Cứ loay hoay với thất bại, trồng thì nhiều mà thành phẩm không thấy đâu, thì giá sâm vẫn sẽ trên giời, người dân khó tiếp cận, thì không bao giờ có được ngành công nghiệp sâm, cây sâm không bao giờ ra thế giới được.

Việc tôi đưa cây sâm ra nhiều nơi, di thực đến những vùng đất chuyên canh nông nghiệp, chủ yếu là để kiểm nghiệm. Nếu thành công thì trước hết bản thân tôi sẽ thu lợi, sau đó sẽ giúp nông dân cùng làm giàu và vô tình tạo ra vùng trồng lớn mà có nguyên liệu nhiều cho chế biến.

Nãy giờ chỉ thấy anh nói đến sâm Lai Châu, không thấy nhắc gì đến sâm Ngọc Linh. Hiện trong Ngọc Linh đã phát triển nhiều ngàn ha sâm. Tại sao lại vẫn chưa có một ngành công nghiệp sâm nhỉ?

Trong núi Ngọc Linh, gồm 2 tỉnh Đà Nẵng và Quảng Ngãi đã quy hoạch cả chục ngàn hecta trồng sâm, tuy nhiên, số lượng cây sâm mà gom vào theo kiểu hàng, luống, thì theo tôi chắc được vài chục hecta, một con số "chả ra đâu vào đâu". Cho nên, diện tích trồng sâm theo công bố và quy hoạch nghe thì lớn, nhưng thực tế thì quá thấp. Chính vì vậy, giá sâm mới ở trên giời, tới cả trăm triệu 1 kg. Với giá này, thì làm sao mà có ngành công nghiệp sâm được.

Muốn có ngành công nghiệp sâm thì giá sâm phải về với giá trị thật, chỉ 1-2 triệu đồng/kg mà thôi.

Đúng là với giá cả trăm triệu đồng 1 kg thì người nghèo làm sao mà có điều kiện sử dụng. Như các nhà báo, thu nhập cả năm không mua nổi 1 kg sâm thì làm sao mà toàn dân ăn được sâm? Anh có thể lý giải vì sao sâm Ngọc Linh lại đắt vậy không?

Thứ gì cũng vậy, không cứ là sâm, hễ thương hiệu nổi tiếng, nhưng sản lượng thấp thì giá đều cao mà thôi. Sâm Lai Châu giá 20-30 triệu đồng/kg đã là quá đắt rồi, nhưng sâm Ngọc Linh giá 100-300 triệu đồng/kg, thì thực tế là ngáo giá. Nhưng quy luật cung cầu thì phải chấp nhận thôi. Sâm Ngọc Linh có thương hiệu tốt, sản lượng thấp, nên giá cao là phải. Dù giá cao thế nhưng người tiêu dùng vẫn mua đó thôi.

Lý do sâm đắt là vì sản lượng thấp, nhưng vì sao sản lượng lại thấp, thì rõ ràng là vì khoa học kỹ thuật trong trồng sâm quá kém. Cây sâm Ngọc Linh được trồng 30 năm rồi, nhưng đến giờ vẫn chủ yếu trồng theo kiểu chui rúc trong rừng, vẫn theo kiểu gieo 10 hạt hy vọng thu được 1 cây. Tôi theo dõi, thì vẫn chưa thực sự có một doanh nghiệp nào đầu tư bài bản, quy mô lớn. Vẫn chủ yếu là làm tí vườn cho có rồi đi bán sâm mà thôi.

Theo tôi, để phát triển sâm theo quy mô lớn, công nghiệp hóa cũng khó. Bởi vì, người dân và doanh nghiệp đã quen với việc bán sâm giá cả trăm triệu, nên chẳng hào hứng gì khi trồng thật nhiều rồi bán thật rẻ đi. Thà trồng ít, bán được giá cao, còn lợi ích hơn là trồng nhiều mà bán giá thấp.

Với kinh nghiệm nhiều năm nghiên cứu, trồng trọt, anh có thể so sánh giá trị của sâm Ngọc Linh và Lai Châu được không?

Đây là câu hỏi nhạy cảm và hầu hết những người trồng sâm, chế biến sâm đều né trả lời. Vì nó dễ gây tranh cãi. Tuy nhiên, tôi thì chả ngại gì vì tính tôi thẳng như ruột ngựa. Từ năm 2005, khi viết báo, tôi đã khẳng định sâm ở Lai Châu và núi Ngọc Linh nó đều là một mà thôi. Nó chỉ khác nhau địa danh, tên gọi.

Dãy núi Ngọc Linh kéo dài sang bên Lào, nên sâm khai thác bên Lào thường mang tên sâm Ngọc Linh và bán giá như sâm Ngọc Linh. Sâm Lai Châu cũng vậy, dãy Pu Si Lung kéo dài sang Trung Quốc, sang cả Lào, nên củ sâm nhổ ở đâu giá trị nó cũng như nhau, chứ không thể phân chia giá trị theo tên địa danh do con người đặt tên được.

Bây giờ tranh cãi tốt xấu, hay dở người ta cười cho, vì máy móc kiểm nghiệm có cả rồi. Sâm Ngọc Linh hay Lai Châu, thậm chí sâm Trung Quốc cũng chẳng có gì khác biệt, khi hàm lượng các hoạt chất saponin chính như mr2, rg1, rb1, rd… đều tương đồng nhau. Có một thực tế mà tôi nhận thấy, hàm lượng saponin mr2 trong sâm Lai Châu luôn cao đột biến, hơn cả Ngọc Linh. Về xét nghiệm gien, thì chúng cũng giống nhau đến 99%, tức là cái gien này nó khác một chút là do địa chất, khí hậu, chứ chẳng phải để phân biệt tốt hơn hay kém hơn.

Cho nên, quan điểm của tôi, ai nhiều tiền thì cứ ăn sâm Ngọc Linh, có tiền vừa phải thì ăn sâm Lai Châu, còn ít tiền thì chọn sâm Trung Quốc, giá tiền chênh nhau nhiều nhưng chất lượng tôi đánh giá không chênh nhau nhiều.

Nếu chất lượng nó như nhau sao chúng ta không thống nhất tên gọi để tập trung phát triển nhỉ? Cuối cùng thì theo anh, làm thế nào để có được ngành công nghiệp sâm và xuất khẩu được sâm?

Thực ra thì các nhà quản lý đã thống nhất tên gọi là Sâm Việt Nam rồi, tên khoa học là Panax vietnamensis, dành cho cả sâm Ngọc Linh, Lai Châu và sâm ở vùng Vân Nam, Trung Quốc. Có điều, các doanh nghiệp ở mỗi vùng miền vẫn thích tên gọi riêng mang tính cục bộ địa phương. Việc này sẽ giữ giá trị củ sâm và bán trong nước. Còn khi ra quốc tế thì tên địa phương không còn ý nghĩa. Giống như sâm Hàn Quốc, sâm Trung Quốc, sâm Mỹ… sẽ gọi theo tên quốc gia. Chẳng nước nào họ gọi sâm Việt Nam theo tên một quả núi cả.

Tuy nhiên, theo tôi điều đó cũng không quan trọng. Cái quan trọng nhất vẫn là phát triển được vùng trồng quy mô lớn. Bây giờ các nhà khoa học phải vào cuộc, nhà nước cần đầu tư, để quy hoạch được vùng trồng đủ lớn. Theo tôi, không thể quy hoạch khu rừng nọ, cánh rừng kia, mà toàn rừng phòng hộ, vườn quốc gia, để cho ra con số diện tích lớn, để rồi chẳng ai chui vào rừng mà trồng được.

Vùng trồng phải thuận tiện đường sá, phải đưa được máy móc cơ giới vào làm, phải xây dựng được nhà cửa, phải có chuỗi cung ứng vật liệu nông nghiệp lớn, người nông dân ở vùng trồng có nhiều kinh nghiệm làm nông thì mới thành công được.

Tôi nghĩ vùng Sơn La, Lào Cai (cụ thể là Sapa) là rất phù hợp, vì đây là vùng canh tác nông sản lâu năm, người dân quá giỏi làm nông rồi. Quỹ đất rộng lớn, đạt độ cao cho cây sâm. Mặc dù Lai Châu là vùng phát tích sâm nhiều, nhưng diện tích canh tác quy mô lớn gần như không có, người dân thưa thớt, ít kinh nghiệm làm nông, chuỗi cung ứng quá kém, nên khó làm lớn được.

Tóm lại, cho đến bây giờ, củ sâm vẫn chưa có đủ để chế biến. Cho nên, mấu chốt vẫn là phải tạo ra được sản lượng lớn. Khi có sản lượng lớn, sâm rẻ, các nhà máy đem vào chế biến, tạo thành hàng trăm loại sản phẩm khác nhau, từ thực phẩm, trà, bánh kẹo, viên uống bổ sung… như Hàn Quốc và Trung Quốc thì mới thành công được.

Chỉ khi toàn dân Việt Nam sử dụng sâm, quan tâm đến sâm để bồi bổ, thì thương hiệu cây sâm Việt Nam mới lớn mạnh. Khi toàn dân sử dụng, quảng bá cho nó, rồi doanh nghiệp chế biến số lượng lớn, thì mới nghĩ đến chuyện đưa thương hiệu ra quốc tế và xuất khẩu được. Chứ như hiện tại, người dân chưa có mà ăn thì bàn đến nền công nghiệp và xuất khẩu làm gì.

Trân trọng cảm ơn anh!