Giữ lại carbon ngay trên từng cánh đồng

Với nhiều nông dân, rơm rạ là phần việc khó xử lý nhất sau mùa gặt. Rơm rạ chất đống sẽ cản vụ mới, đốt bỏ thì gây khói bụi, còn thu gom để bán thì không phải lúc nào cũng có đầu ra.

Nhưng tại cánh đồng của Trung tâm Đổi mới Sáng tạo Nông nghiệp Xanh sáng 8/7, những cọng rơm không còn là phần sót lại sau thu hoạch. Chúng được đưa vào một chiếc máy phối trộn, phun chế phẩm vi sinh rồi bắt đầu hành trình trở thành phân hữu cơ, quay trở lại nuôi chính thửa ruộng đã tạo ra chúng. Đó cũng là điểm khởi đầu của giai đoạn mới trong Đề án "Sản xuất trồng trọt giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025 - 2035, tầm nhìn đến năm 2050".

Sau khi các mô hình thí điểm tại Hưng Yên, Ninh Bình và Hải Phòng chứng minh hiệu quả của quy trình gieo sạ hàng kết hợp vùi phân trong giảm chi phí, tăng lợi nhuận và cắt giảm phát thải, Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) cùng Công ty Cổ phần Tập đoàn Đầu tư và Phát triển Nông nghiệp Xanh Việt Nam (VAG Group) khởi động chuỗi liên kết sản xuất lúa xanh - bền vững và nông nghiệp tuần hoàn từ rơm, hướng tới nhân rộng mô hình thông qua hợp tác công - tư.

Khi rơm không còn là thứ phải đốt

Nghịch lý của sản xuất lúa nhiều năm qua là người nông dân luôn cố gắng tạo ra hạt lúa có giá trị hơn, nhưng phần sinh khối còn lại sau thu hoạch lại thường bị xem là gánh nặng.

Theo PGS.TS Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia cao cấp của IRRI, lượng rơm được sử dụng làm nấm hoặc thức ăn chăn nuôi chỉ chiếm một phần nhỏ. Rơm làm nấm phải bảo đảm chất lượng, thị trường tiêu thụ cũng không dễ dàng. Rơm cho bò ăn đòi hỏi khô, sạch, không tồn dư thuốc bảo vệ thực vật. Phần lớn lượng rơm còn lại (đến 80%), đặc biệt ở những chân ruộng ngập nước hoặc chất lượng thấp, gần như không có đầu ra nên nông dân thường đốt hoặc để mục ngay trên đồng.

Việc đốt rơm giải quyết được bài toán thời gian nhưng đồng thời lấy đi một lượng lớn chất hữu cơ của đất và tạo thêm phát thải khí nhà kính. Nếu để nguyên trên ruộng, quá trình phân hủy tự nhiên cũng kéo dài, ảnh hưởng đến vụ kế tiếp.

Khoảng trống ấy trở thành mắt xích mới mà IRRI muốn giải quyết.

Thực tế, đây không phải lần đầu công nghệ này được đưa ra đồng ruộng phía Bắc. Từ năm 2024, trong khuôn khổ Dự án "Sử dụng phân bón đúng", IRRI đã phối hợp với các địa phương thí điểm cơ giới hóa xử lý rơm rạ tại Nam Định (sau sáp nhập thuộc Ninh Bình), rồi tiếp tục giới thiệu mô hình tới các địa phương lân cận.

Với khả năng xử lý lên tới 300 m³ rơm rạ mỗi giờ, công nghệ xuất hiện trong chuỗi liên kết giữa IRRI và VAG Group, vì thế, không đơn thuần là trình diễn một thiết bị mới. Đây là bước đưa một giải pháp đã được thử nghiệm qua nhiều vùng sinh thái vào chuỗi sản xuất lúa phát thải thấp ở Đồng bằng sông Hồng, với kỳ vọng biến xử lý rơm rạ từ một hoạt động thí điểm thành dịch vụ có thể triển khai ở quy mô hợp tác xã và doanh nghiệp, tạo nền tảng để nhân rộng trong những vụ tiếp theo.

Khác với cách ủ truyền thống vốn cần tới 3 tháng và phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm, quy trình mới bắt đầu từ khâu cơ giới hóa. Chiếc máy phối trộn vừa băm nhỏ rơm, vừa đảo đều, đồng thời phun trực tiếp chế phẩm vi sinh vào từng lớp nguyên liệu. Quá trình này giúp rơm được xé nhỏ, tăng diện tích tiếp xúc và tạo điều kiện để vi sinh vật phân hủy nhanh hơn.

Theo chuyên gia IRRI, để rơm thực sự trở thành phân hữu cơ, toàn bộ quá trình phải được kiểm soát chặt chẽ. Đống ủ cần đạt độ ẩm khoảng 60%, nhiệt độ ban đầu lên tới gần 70 độ C để tiêu diệt mầm bệnh và hạt cỏ dại, sau đó duy trì khoảng 50-55 độ C - mức tối ưu cho các chủng vi sinh vật phân hủy cellulose hoạt động.

Tỷ lệ carbon và đạm cũng được điều chỉnh nhằm tạo môi trường thuận lợi cho quá trình phân giải. Nhờ đó, thời gian xử lý rơm được rút xuống còn khoảng 40 ngày để tạo phân hữu cơ thành phẩm, hoặc khoảng 25-30 ngày nếu sử dụng để cải tạo đất ngay trên đồng ruộng.

Ông Hồ Xuân Hùng, Chủ tịch Tổng hội Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ NN-PTNT cho rằng, tái sử dụng rơm rạ làm phân bón hữu cơ đã được nhiều thế hệ nông dân phía Bắc biết đến. Điểm khác biệt của sự hợp tác giữa IRRI và VAG Group nằm ở việc công nghệ và vi sinh được đưa vào toàn bộ quy trình, biến cách làm truyền thống thành một chuỗi tuần hoàn có khả năng mở rộng quy mô và bảo đảm chất lượng đồng đều.

Không chỉ giảm phát thải từ việc đốt đồng, phân hữu cơ sản xuất từ rơm còn giúp tăng hàm lượng chất hữu cơ trong đất, cải thiện khả năng giữ nước, giữ dinh dưỡng và giảm dần phụ thuộc vào phân bón vô cơ.

Với IRRI, đây là bước nối tiếp của mục tiêu giảm phát thải trong trồng trọt. Nếu giai đoạn đầu tập trung vào giảm giống, giảm phân và giảm thuốc trong quá trình canh tác, giai đoạn sắp tới sẽ hướng giữ lại carbon ngay trên cánh đồng thay vì để thất thoát sau mùa gặt.

Doanh nghiệp bước vào khoảng trống sau mùa gặt

Trong vụ xuân vừa qua, IRRI cùng các địa phương triển khai thí điểm công nghệ gieo sạ hàng kết hợp vùi phân tại Hưng Yên, Hải Phòng và Ninh Bình. Kết quả cho thấy chi phí gieo sạ chỉ khoảng 60.000 đồng mỗi sào (Bắc bộ), thấp hơn nhiều lần so với cấy truyền thống. Lượng giống giảm trên 30%, lượng phân đạm giảm hơn 30%.

Tổng chi phí sản xuất giảm trên 25%, trong khi lợi nhuận bình quân đạt khoảng 21 triệu đồng/ha. Những con số này cho thấy giảm phát thải hoàn toàn có thể đi cùng hiệu quả kinh tế.

Dù vậy, PGS.TS Nguyễn Văn Hùng vẫn trăn trở với thành công bước đầu ấy. "Nông dân thích công nghệ. Nhưng khi hỏi có sẵn sàng đầu tư máy hay không thì phần lớn vẫn chờ các chương trình hỗ trợ", ông nói. Theo ông, rào cản lớn nhất hiện nay không còn là kỹ thuật mà là thiếu doanh nghiệp đầu tư thiết bị, dịch vụ cơ giới hóa và tổ chức chuỗi giá trị đủ lớn để công nghệ được nhân rộng.

Đó cũng là lý do IRRI lựa chọn mô hình hợp tác công - tư để đẩy nhanh hơn quá trình này. Thay vì chỉ chuyển giao công nghệ, mô hình tại Nghĩa Sơn kết nối viện nghiên cứu, cơ quan quản lý, doanh nghiệp cung ứng máy móc, phân bón, chế phẩm sinh học, hợp tác xã và nông dân trong cùng một chuỗi sản xuất.

Vai trò của doanh nghiệp không dừng ở việc bán vật tư, mà tham gia từ khâu xây dựng quy trình canh tác, đầu tư cơ giới hóa, xử lý phụ phẩm đến hình thành vùng nguyên liệu và tổ chức đầu ra.

Ông Nguyễn Quang Trường, Tổng giám đốc VAG Group khẳng định điều này và mong muốn hướng tới cung cấp một giải pháp đồng bộ, từ gieo sạ hàng kết hợp vùi phân, quản lý dinh dưỡng đến xử lý rơm rạ sau thu hoạch. Mục tiêu cuối cùng vẫn là giảm chi phí đầu vào, nâng năng suất và tăng thu nhập cho nông dân, lấy hiệu quả thực tế làm thước đo trước khi mở rộng sang các địa phương khác.

"Doanh nghiệp chính là mắt xích còn thiếu để đưa mô hình từ vài chục hecta thí điểm ra diện rộng", nguyên Thứ trưởng Hồ Xuân Hùng nhận xét và nói thêm, rằng nông dân khó có khả năng tự đầu tư đồng bộ công nghệ và thiết bị, trong khi doanh nghiệp có thể tổ chức dịch vụ, liên kết sản xuất, bao tiêu và minh bạch hóa chuỗi giá trị. Muốn mở rộng sản xuất xanh, doanh nghiệp phải gắn với nông dân, thay vì chỉ đầu tư vào đất đai.

Quan điểm này cũng trùng với đánh giá của IRRI. Chuyên gia Nguyễn Văn Hùng thừa nhận, những công nghệ mới chỉ thực sự thay đổi tập quán canh tác khi được doanh nghiệp đưa vào các dịch vụ sản xuất thường xuyên. Khi nông dân nhìn thấy hiệu quả ngay trên ruộng của mình và có nơi cung cấp dịch vụ, quá trình chuyển đổi sẽ diễn ra nhanh hơn nhiều so với việc chỉ dựa vào các dự án thí điểm.