Ra trường mới đi làm là bất lợi với sinh viên

Tỷ lệ thất nghiệp của Việt Nam hiện ở mức thấp, nhưng sinh viên mới tốt nghiệp vẫn khó tìm được việc làm phù hợp. Theo các chuyên gia, vấn đề không nằm ở thiếu cơ hội, mà ở việc sinh viên tiếp cận thị trường lao động quá muộn.

Chia sẻ tại Ngày hội việc làm Job Fair 2026 hôm 1/2, ông Phạm Ngọc Toàn, Giám đốc Trung tâm Thông tin, Phân tích dự báo chiến lược & Dịch vụ công - Viện Khoa học Tổ chức Nhà nước và Lao động (Bộ Nội vụ) thông tin, Việt Nam có khoảng 53,5 triệu người trong độ tuổi lao động, trong đó 52,4 triệu người có việc làm. Tuy nhiên, cấu trúc việc làm cho thấy nhiều rủi ro đối với người mới gia nhập thị trường.

Trong tổng số lao động đang làm việc, khu vực phi chính thức chiếm 62,4%, trong khi lao động làm việc trong doanh nghiệp chỉ khoảng 17 triệu người. Tỷ lệ thất nghiệp thấp phản ánh số người có việc làm, nhưng không phản ánh chất lượng và mức độ ổn định của việc làm, nhất là với sinh viên mới ra trường.

Chất lượng nguồn nhân lực tiếp tục là điểm nghẽn. Tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ từ sơ cấp trở lên hiện chỉ khoảng 28-29%. Lao động có trình độ đại học chiếm khoảng 12% tổng lực lượng lao động. Trình độ kỹ năng thấp khiến nhiều sinh viên khó đáp ứng yêu cầu công việc ngay khi tốt nghiệp.

Khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thị trường thể hiện rõ qua mức độ không phù hợp giữa trình độ và vị trí việc làm. Theo phân tích, 60,5% lao động đã qua đào tạo đang làm công việc không phù hợp với chuyên môn. Trong đó, 47,7% làm công việc đòi hỏi trình độ cao hơn mức được đào tạo, còn 12,8% làm công việc thấp hơn năng lực. Điều này cho thấy nhiều sinh viên khi ra trường chưa sẵn sàng đảm nhận công việc theo đúng yêu cầu thực tế.

Nhóm thanh niên chịu tác động rõ nhất. Việt Nam hiện có khoảng 9,1 triệu thanh niên tham gia thị trường lao động, trong đó 57,5% làm việc trong khu vực phi chính thức. Tỷ lệ thanh niên có hợp đồng lao động đạt 64,8%, nhưng chỉ 41,4% tham gia bảo hiểm xã hội. Thất nghiệp chung của nền kinh tế ở mức dưới 2%, trong khi thất nghiệp thanh niên từ 15-24 tuổi lên tới 9,03%.

Theo ông Toàn, sinh viên chỉ bắt đầu tiếp xúc với thị trường lao động sau khi tốt nghiệp thường ở thế bất lợi so với nhóm đã có trải nghiệm thực tế. Doanh nghiệp ngày càng ưu tiên tuyển dụng những người có thể làm việc ngay, hạn chế chi phí đào tạo lại.

Thực tế tuyển dụng cho thấy xu hướng này ngày càng rõ. Ông Lê Thanh Sơn, Phó trưởng phòng Tổ chức nhân sự Công ty CP Sông Đà 5, cho biết năm 2026 doanh nghiệp dự kiến cần khoảng 500 lao động cho các công trình trong và ngoài nước. Đơn vị sẵn sàng tiếp nhận sinh viên thực tập có trả lương và tạo điều kiện linh hoạt cho các bạn vừa học vừa làm.

“Thu nhập bình quân của người lao động hiện đạt gần 19 triệu đồng mỗi tháng. Chúng tôi ưu tiên những kỹ sư trẻ có nền tảng chuyên môn tốt và đã quen với môi trường làm việc thực tế”, ông Sơn nói.

Tại Tổng công ty 319 (Bộ Quốc phòng), Thượng tá Nguyễn Duy Tú, Phó trưởng phòng Tổ chức - Lao động, cho biết, doanh nghiệp tập trung tuyển dụng nhân sự các ngành xây dựng, giao thông, thủy lợi và mong muốn tiếp cận sinh viên ngay từ khi còn đang học. Theo ông, sinh viên hiện nay năng động và sẵn sàng trải nghiệm, nhưng cần rèn khả năng thích nghi với thực tế công việc.

“Nhà trường nên tăng cường các mô hình thực hành và phối hợp chặt chẽ hơn với doanh nghiệp để sinh viên được trải nghiệm môi trường làm việc ngay trong quá trình đào tạo”, ông Tú nhận định.

Tại Công ty CP Xây dựng Coteccons, nhu cầu nhân lực trong lĩnh vực xây dựng được dự báo tiếp tục tăng giai đoạn 2026-2028. “Hầu như không có chuyên ngành nào trong khối xây dựng mà chúng tôi không tuyển. Điều quan trọng nhất vẫn là kết quả học tập và khả năng làm việc thực tế của sinh viên”, ông Đỗ Văn Hòa, nhân viên tuyển dụng Coteccons bày tỏ.

Doanh nghiệp sẵn sàng tiếp nhận sinh viên thực tập với mức hỗ trợ 3-5 triệu đồng mỗi tháng, kèm hỗ trợ ăn ở nếu công trình ở xa.

Từ diễn biến này của thị trường lao động, ông Phạm Ngọc Toàn cho rằng sinh viên cần thay đổi cách tiếp cận việc làm. Việc tham gia thực tập, làm việc bán thời gian hoặc vừa học vừa làm không còn là lựa chọn phụ, mà đang trở thành bước chuẩn bị quan trọng để rút ngắn thời gian chuyển tiếp từ giảng đường sang môi trường làm việc thực tế khi ra trường.

Bổ sung ý kiến trên, ông Vũ Quang Thành, Phó giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội đưa ra lời khuyên, các đợt tuyển dụng ngắn hạn, nhất là giai đoạn cận Tết, cũng là cơ hội để sinh viên tích lũy kinh nghiệm và làm quen với môi trường lao động. Những trải nghiệm này giúp sinh viên nắm bắt yêu cầu công việc và nâng khả năng trụ lại thị trường sau khi tốt nghiệp.

Trong bối cảnh doanh nghiệp ưu tiên người làm được việc ngay, việc chờ đến khi ra trường mới bắt đầu đi làm khiến sinh viên có thể mất lợi thế cạnh tranh. Đi làm sớm, tích lũy trải nghiệm thực tế trong quá trình học đang trở thành điều kiện quan trọng để sinh viên có việc làm ngay sau tốt nghiệp.