'Quốc bảo' sâm Lai Châu: [Bài 2] Tương lai tỷ đô từ những hạt giống

Gây giống cho "quốc bảo" 

Tính từ thời điểm 2013, cây sâm Lai Châu chính thức được công nhận là cây dược liệu quý, kế hoạch phát triển mới chính thức được khởi động.

Ngày 1/6/2023, Thủ tướng ban hành Quyết định 611 về Chương trình phát triển sâm Việt Nam đến năm 2030, định hướng đến năm 2045. Theo đó, đến năm 2030 diện tích trồng sâm Việt Nam đạt khoảng 21.000 ha, sản lượng dự kiến đạt 300 tấn/năm.

Tuy nhiên, ấy là khi những cây sâm mọc trong tự nhiên, những cây mẹ, cây đầu dòng… đã bị lùng sục tìm kiếm trong một thời gian dài. Thương lái đổ về thu mua, đẩy giá lên cao đánh vào tâm lý, kích động người dân truy tìm, càn quét, tận diệt sâm rừng. Giá thu mua một củ sâm Lai Châu theo tiêu chí tuổi đời, kích thước, hình dáng… đẩy lên tới hàng chục, thậm chí trăm triệu đồng/củ. Nhưng cũng với củ sâm này, thương lái bán sang Trung Quốc giá cao hơn nhiều.

Mục đích cuối cùng của những cuộc càn quét này là gì? Một người am tường trong lĩnh vực sâm Lai Châu lý giải, đó không phải tạo sự khan hiếm để thương mại, buôn bán sâm củ, mà là triệt tiêu nguồn cung cây giống. Trong trồng trọt, cây giống là yếu tố quan trọng hàng đầu. Nếu không còn cây mẹ chúng ta không còn nguồn cung cây giống, bị mất nguồn gen gốc. Điều này nguy hiểm hơn tất cả những mục đích nào khác.

Ông Nguyễn Trọng Lịch, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lai Châu, cho biết, thời gian qua mạng xã hội đăng tải các nội dung rao bán sâm Lai Châu với giá một vài triệu đồng cho tới chục triệu đồng/kg - tất cả đều không đúng sự thực. Các vườn sâm ở Lai Châu hiện đang tập trung nhân giống sâm, chưa có vườn nào đủ tuổi khai thác sâm thương phẩm, do đó những thông tin rao bán trên mạng đề “sâm Lai Châu” là không đúng sự thật.

Lai Châu đang mở rộng diện tích và trồng được khoảng 430.000 cây sâm, với 7 cơ sở trồng sâm quy mô lớn. Ngoài ra có hàng trăm hộ cá thể, hợp tác xã tham gia trồng sâm. Thời gian để một vườn cho thu hoạch sâm thương phẩm tối thiểu từ 5 năm trở lên, lúc đó cây mới có đủ các dược tính cần thiết và mới có công dụng.

Hành trình ươm giống sâm Lai Châu trên đỉnh Pu Si Lung

Công ty Cổ phần sâm Pusilung là một trong những đơn vị hiếm hoi ở Lai Châu đầu tư trồng sâm quy mô lớn, cách thức tổ chức, sản xuất bài bản với lộ trình căn cơ. Đơn vị này đã đầu tư hàng trăm tỷ đồng vào cây sâm trong thời gian gần chục năm qua. Cho tới nay vẫn chưa thu được đồng nào từ việc bán sâm thương phẩm.

“Tham gia lĩnh vực trồng sâm, điều đầu tiên chúng tôi thống nhất cùng nhau, thống nhất giữa các cổ đông, thống nhất với công nhân, các chuyên gia… cùng tham gia sản xuất, đó là không được nôn nóng, sốt ruột”, ông Đinh Văn Đô - Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần sâm Pusilung khẳng định. Nhưng mục tiêu mà Pusilung hướng tới trong tương lai, đó là một ha sâm thương phẩm sẽ thu hàng triệu USD, với mức giá 1 kg sâm Lai Châu ở mức 40 - 80 triệu đồng, tùy theo kích thước, trọng lượng.

10 năm đầu trong lộ trình, Pusilung hoạch định chiến lược xây dựng hạ tầng, nhà xưởng, vườn trồng; củng cố kỹ thuật ươm trồng, chăm sóc bảo vệ cây sâm. Nhiệm vụ trọng tâm, duy nhất ở giai đoạn này là nhân ươm cây sâm giống.

Với 30 ha diện tích đang trồng sâm tại xã Bum Nưa (tỉnh Lai Châu), Pusilung chia thành các phân khu khác nhau căn cứ theo độ tuổi của cây sâm: khu vực trồng dưới tán rừng tiếp nhận cây sâm giống 1 năm tuổi ra môi trường tự nhiên dưới tán rừng để chăm sóc. Sang tuổi thứ 3, cây sâm từ phân khu dưới tán rừng được đưa lên khu vực nhà màng, tiếp tục chăm sóc, bảo vệ.

Trong 3 năm tại nhà màng, từng giai đoạn, chu kỳ phát triển của cây sâm sẽ được ghi vào nhật ký theo dõi. Những quy định ngặt nghèo này khiến những vườn sâm của Pusilung như một viện nghiên cứu: vừa sản xuất, trồng sâm thương phẩm, vừa đúc rút kinh nghiệm thực tiễn để xây dựng quy trình lý thuyết, tổng kết lên thành yếu tố kỹ thuật.

Ở độ tuổi năm thứ 2, cây sâm đã bắt đầu ra hoa, đậu quả nhưng tới năm thứ 3, quả của những cây sâm này mới được thu giữ, phân loại, chọn lọc để ươm thành cây sâm giống. Dưới sự phân công của kỹ sư Ngô Đằng Giang, 10 công nhân ở phân xưởng của anh sẽ tiếp nhận hạt sâm thu được từ các phân xưởng chăm sóc. Tiếp nhận hạt ngày nào, số lượng bao nhiêu… sẽ vào sổ theo dõi, chính xác và cụ thể đến từng hạt.

“Mỗi năm chúng tôi thu trung bình từ 700.000 - 1 triệu hạt giống. Quy trình, kỹ thuật ươm hạt, tỷ lệ thành công ở Pusilung đạt tỷ lệ gần 100% hạt nở thành cây và khỏe mạnh, sinh trưởng tốt. Tỉ lệ thành cây chăm sóc đến lúc xuất đi các vườn đạt hơn 70%”, kỹ sư nông nghiệp Ngô Đằng Giang cho biết.

Thời điểm từ tháng 9 trở đi, quả sâm già, chín đỏ sẽ cho phép thu hoạch về làm hạt giống. Hạt sâm giống loại 1 là hạt có độ chín sinh lý cao nhất (quả có màu đỏ tươi, có chấm đen trên đầu, vỏ trông sáng bóng, hạt mẩy). Loại 2, quả có vỏ màu hơi nâu, hoặc xanh, chưa đạt độ chín sinh lý cao nhất, tỉ lệ nảy mầm thấp hơn. Khi cho vào nước hạt chắc, mẩy nặng hạt sẽ chìm xuống dưới, hạt nổi bên trên là hạt lép, rỗng ruột - loại 3 sẽ loại bỏ, không sử dụng.

Cây sâm giống sau một thời gian chăm sóc, khi xuất khỏi vườn ươm ra trồng, chăm sóc ở giai đoạn tiếp theo, cây giống cao từ 7-10cm. Cây sâm giống một năm tuổi có 1 thân và 5 lá chét. Khi sang 2 tuổi, thân cây chia thành 2 lá kép, mỗi lá kép có từ 4-6 lá chét. Cây 3 tuổi chia thành 3-5 lá kép (mỗi lá kép có từ 4-6 lá chét), anh Giang lý giải.

Cây sâm Lai Châu có đặc điểm ngủ đông kéo dài tới 5 - 6 tháng, sau đó phải chăm sóc trong vườn ươm tối thiểu 1 năm mới đủ tiêu chuẩn đem ra trồng ngoài trời. Thời gian đầu trồng cây sâm giống dưới tán rừng cây còn yếu, chưa có sức khỏe, sức đề kháng lại phải đối mặt với sâu bệnh, động vật phá hại. Chính vì lý do này, hộ cá thể không thể tự ươm dưỡng, nhân giống để trồng như mong muốn.