Nơi rừng được gìn giữ bằng tri thức và lương tâm

Một ngày đầu xuân, khi sương còn quẩn quanh dưới tán chò ngàn năm tuổi, đại ngàn Cúc Phương mở ra trước mắt chúng tôi bằng một thứ tĩnh lặng đặc biệt, thứ tĩnh lặng chỉ có ở nơi rừng còn nguyên vẹn. Đoàn phóng viên Báo Nông nghiệp và Môi trường trở lại VQG Cúc Phương - khu rừng đặc dụng đầu tiên của Việt Nam (thành lập năm 1962) giữa bối cảnh đất nước đang thúc đẩy tăng trưởng xanh và tinh gọn bộ máy quản lý.

Giữa những chuyển động lớn ấy, VQG Cúc Phương không ồn ào tuyên ngôn. Cách rừng trả lời câu hỏi phát triển nằm ngay trong từng tán cây được giữ lại, từng cá thể động vật được cứu sống, từng chương trình giáo dục môi trường lặng lẽ gieo mầm nhận thức.

Giữ rừng - giữ gốc của mọi giá trị

Hơn 22.000 ha rừng trải dài qua các tỉnh Ninh Bình, Thanh Hóa và Phú Thọ không chỉ là diện tích địa lý, mà còn là một hệ sinh thái phức hợp với hàng nghìn loài động, thực vật, trong đó có nhiều loài nguy cấp, quý, hiếm được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam và thế giới.

Điều đáng nói hơn cả là cách rừng được gìn giữ. Ở các chốt tuần tra, các cán bộ kiểm lâm thay nhau trực rừng theo lịch rất khoa học. Hệ thống giám sát được tăng cường bằng công nghệ theo dõi diễn biến rừng; phương châm “bốn tại chỗ” trong phòng cháy, chữa cháy rừng được quán triệt từ lực lượng chuyên trách đến cộng đồng vùng đệm. Mỗi cán bộ kiểm lâm không chỉ là người thực thi pháp luật mà còn là người kể câu chuyện của rừng bằng dữ liệu, bằng trải nghiệm, bằng chính trách nhiệm nghề nghiệp.

Theo Giám đốc VQG Cúc Phương Nguyễn Văn Chính, nhiều năm liên tiếp diện tích rừng đặc dụng được giữ ổn định, không phát sinh “điểm nóng” phá rừng kéo dài. Không đánh đổi tài nguyên lấy tăng trưởng ngắn hạn. Lựa chọn ấy nghe có vẻ giản dị, nhưng trong bối cảnh áp lực phát triển ngày càng lớn, đó là một bản lĩnh quản trị.

Buổi chiều, chúng tôi theo chân cán bộ kỹ thuật đến khu tái thả một cá thể tê tê vừa hoàn tất quá trình phục hồi. Chiếc lồng mở ra, con vật chậm rãi bò về phía những bụi cây rậm rạp. Không có tiếng vỗ tay ồn ào. Chỉ có sự lặng im dõi theo và những ánh mắt đầy hy vọng.

Hệ thống các trung tâm cứu hộ tại Cúc Phương - từ Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng nguy cấp, Trung tâm Bảo tồn Rùa đến Trung tâm Cứu hộ Thú ăn thịt và Tê tê - đã tiếp nhận hàng trăm cá thể từ các vụ buôn bán, vận chuyển trái phép. Nhiều loài như voọc, cu li, vượn từng đứng bên bờ tuyệt chủng đang được chăm sóc, phục hồi tập tính trước khi trở lại môi trường tự nhiên.

Ông Nguyễn Văn Chính, Giám đốc VQG Cúc Phương chia sẻ: “Cứu hộ không phải là đích đến. Đích đến của Vườn là phục hồi quần thể ngoài tự nhiên. Mỗi cá thể được cứu sống là thêm một cơ hội để hệ sinh thái tự điều chỉnh. Nhưng quan trọng hơn, đó là cơ hội để con người thay đổi cách ứng xử với thiên nhiên”.

Theo ông Chính, bảo tồn phải dựa trên khoa học, tuân thủ quy trình nghiêm ngặt từ kiểm dịch, thú y, phục hồi tập tính đến đánh giá điều kiện tái thả. Việc công khai quá trình này trước sự chứng kiến của du khách không nhằm phô diễn, mà để mỗi người rời rừng với một câu hỏi tự vấn: Mình đã làm gì cho tự nhiên?

Giữ rừng bằng tri thức, giữ người bằng trách nhiệm

Khác với tư duy khai thác đơn thuần, Cúc Phương chọn phát huy giá trị đa dụng của rừng đặc dụng thông qua giáo dục môi trường và du lịch sinh thái có kiểm soát.

Chương trình “người kiểm lâm một ngày”, hoạt động trồng cây gắn mã QR, quan sát động vật ban đêm, khám phá hang động… được thiết kế theo nguyên tắc không xâm hại hệ sinh thái. Doanh thu dịch vụ không phải là mục tiêu cuối cùng, mà là nguồn lực tái đầu tư cho bảo tồn và nâng cao đời sống người lao động.

“Du lịch sinh thái không thể tách rời bảo tồn”, ông Nguyễn Văn Chính khẳng định. “Nếu bảo tồn suy yếu, sản phẩm du lịch sẽ mất giá trị cốt lõi. Chúng tôi không cho thuê môi trường rừng theo cách đánh đổi. Vườn tự tổ chức, tự chịu trách nhiệm và lấy hiệu quả bảo vệ rừng làm thước đo”.

Trong những lớp học dã ngoại, bài giảng về đa dạng sinh học hay biến đổi khí hậu không còn nằm trên giấy. Chúng hiện diện qua thân cây cổ thụ, qua tiếng chim vọng lại từ sườn núi, qua từng bước chân học sinh lội suối giữa rừng.

Phát triển bền vững, xét đến cùng, là câu chuyện con người.

Tại Cúc Phương, nguồn thu từ hoạt động dịch vụ góp phần cải thiện thu nhập, tạo động lực để đội ngũ cán bộ gắn bó với nghề rừng - nghề vốn nhiều hiểm nguy và ít hào quang. Đồng thời, Vườn phối hợp chính quyền địa phương hỗ trợ sinh kế vùng đệm: Du lịch cộng đồng, sản xuất thủ công, dịch vụ lưu trú, ẩm thực.

“Muốn giữ rừng, phải giữ được lòng người. Khi người dân nhìn thấy lợi ích bền vững từ rừng, họ sẽ trở thành lực lượng bảo vệ rừng hiệu quả nhất", ông Chính nói.

Lời nhắn gửi của Giám đốc Nguyễn Văn Chính không chỉ là một câu nói giàu hình ảnh, mà còn là triết lý nghề nghiệp được đúc kết từ thực tiễn giữ rừng. “Rừng không biết nói, nhưng nó ghi nhớ tất cả” - đó là cách ông nhắc về trách nhiệm liên thế hệ, về sự ứng xử có đạo đức với tự nhiên. Mỗi bước chân của người làm nghề rừng không đơn thuần là tuần tra hay quản lý, mà là một lựa chọn: Gìn giữ hay làm tổn thương. Và ở VQG Cúc Phương, họ chọn gìn giữ.

Trong bối cảnh tinh gọn bộ máy và chuyển đổi số, Vườn đẩy mạnh số hóa dữ liệu tài nguyên rừng, minh bạch quy trình chuyên môn, phân định rõ trách nhiệm từng vị trí. Tăng trưởng xanh ở đây không phải khẩu hiệu, mà là lựa chọn ưu tiên các hoạt động hàm lượng tri thức cao, tác động thấp đến môi trường.

Chiều muộn, khi nắng rút dần khỏi những thân cây cổ thụ, VQG Cúc Phương trở lại với nhịp thở trầm mặc vốn có. Không biển bảng phô trương, không dự án ồn ào. Chỉ có màu xanh bền bỉ của rừng, thứ màu xanh được giữ lại bằng kỷ luật, bằng khoa học và trách nhiệm.

Giữa những biến động của phát triển, đại ngàn ấy vẫn đứng đó như một lời nhắc nhở: Nếu không giữ được gốc rễ sinh thái, mọi giá trị khác sẽ trở nên mong manh. Nếu biết gìn giữ đúng cách, rừng không chỉ là "lá phổi" mà còn là nền tảng cho tương lai dài lâu của đất nước.